كارخانه [ اى ] بود كه شخصى از اهل انگريز به جهت خود برپا كرده بود . ابتدا صاحبى ايلچى را در ميان رودخانه در كشتى برده ، و در آنجا نشان داد ، كه خمره‌اى از آهن ساخته و آب كرده ، و كورهء آتش برپا كرده و چرخى بر آن قرار داده كه از بخار آتش و آب گردش مىكرد و كشتى را بدون اينكه باد يا پارو ، يا اسباب ديگر به راه ببرد راه مىبرد و به آسانى تمام بهرجا مىخواست مىرفت . و اين عمل را تازه خود تصرف كرده بود ، كه كشتى بدون عمله و باد به همان بخار آب و آتش و چرخ حركت كردن در كمال سرعت در روى آب ميرفت ، بعد از ملاحظهء آن داخل كارخانهء او شديم . مشخص شد كه در اينجا هر آلتى و هر افزارى و هر نوع اسبابى كه از آهن و برنج و غير آن به جهت هرحرفه و ساختن هر چيزى ضرور و در كار است ابتدا اين شخص انگريزى كه اين كارخانه را ساخته ، خود در اينجا مىسازد ، و هر كس مىخواهد از اين گرفته به‌جهت كار خود مىبرد و در اينجا هم همان چرخ و كورهء آتش و خمرهء آهن آب گرم را برپا كرده است كه چرخ‌ها همه از بخار آن گردش مىنمايد ، و در سر هر دستگاه و زير هر چرخ آدمى نشسته مشغول ساختن چيزى مىباشد . و چرخ‌ها ، خودبخود ، گردش مىنمايند از چيزهاى غريب اينكه هر آلتى به‌جهت هر چيزى كه در كار دارد ، قالبى از گل مىسازد و آهن را به طريق آب در كوره نرم كرده ، و آورده در آن قالب مىريزند . آنچه خواسته‌اند ، در كمال آسانى و امتياز ساخته و آماده مىشود و ديگر احتياج به ساختن دستى ندارد . هرچيز شبكه و منبت هم كه خواسته باشد بسازند به همين نسبت قالب ساخته ، آهن را آب كرده ، در قالب مىريزند ، ساخته مىشود . ديگر ستانهاى بلندقد ، چيزهاى غريب و عجيب ، از آهن در قالب ريخته ساخته بودند ، و آنجا گذاشته بودند ، مذكور مىنمود كه اگر خواسته باشم ميتوانم كه عمارت و اوطاق از آهن قالبى ساخته و برپا كرده باشم و حال سه سال است كه آب كرده آهن را اين شخص انگريزى بنا نهاده و در كارخانهء خود مىكند ، و آنچه مىخواهد در كمال آسانى مىسازد . قيدى و پيچى از آهن يك پارچه ريخته بود ، و در آنجا برپا داشته بود . و آبى در بالاى آن تعبيه كرده ، به راه انداخته بود كه آن آب جارى مىشد ، و قيد « 1 » روز بهم مىرسانيد و در زير آن قيد عملى كه سابق بر اين از وجود دويست نفر عمله صورت مىيافت و به اتمام مىرسيد ، حال به وجود دو نفر آدم به اتمام مىرسد و در كمال سهولت و آسانى صورت انجام مىيابد و استاد اين كارخانه از اهل انگريز است و اين كارخانه را به جهت خود ساخته و ايجادهاى تازهء بسيار كرده است و اسباب غريبه در اينجا از آهن و امثال آن بسيار ساخته است . بعد از ملاحظهء آنجا و اسباب‌هاى او ، صاحبى ايلچى معاودت به منزل كرده ، و اين روز نيز به شب رسيده گذشت . يوم سه‌شنبهء بيست و ششم لغايت سه‌شنبهء سيم شهر محرم الحرام سنه 1231 : امورات اتفاقيه اين است كه چون لاردكلرك ايلچى بزرگ دولت انگريز ، در اين روزها از

--> ( 1 ) - قيد - اندازه ، مقدار ، فرهنگ معين .