ميرزا محمد هادي علوى شيرازى
206
سفرنامه ميرزا ابو الحسن خان شيرازى ( ايلچى ) به روسيه ( فارسى )
دارد . باغچههاى گلكارى بسيار باصفا ، فوارههاى خوشتركيب خوشآينده ، در پيش روى همين عمارت واقع است . و عقب اين عمارت ماهتابى ساختهاند . مكان باصفائيست . در آنجا كه مىروند دريا زير پا واقع است ، و انتهاى عمارت و باغ است كه دريا مىباشد . روى آن ماهتابى دوربينى گذاشتهاند كه تماشاى روى دريا را مىنمايند . مىگويند در سه چهار فرسخ آنچه باشد تشخيص مىدهد . بعد از ملاحظهء اين عمارات و اين مكانها بگردش اصل باغ مشغول شديم ، و به اطراف و دور و كنار ، و هر جا و هر گوشه گردش مىنموديم . در هر چند قدم در مكانى فوارهها به قسمى واقع است و آب جستن مىنمايد . از جمله حوض مدورى ملاحظه شد . چندين مرغآبى و تولهسگ از مس برنگ مرغابى و سگتوله ساخته بودند ، و در وسط حوض چرخى گردش مىكرد . سگتوله از عقب مرغابىها ، آواز مىداد . و آنها نيز قارقار مىكردند ، و فرياد مىزدند ، و گردش مىنمودند ، و آب از چنگ و دهان آنها جستن مىكرد ، و داخل حوض مىشد . ديگر مكانى ساخته بودند ، كه در ايام تابستان زن و مرد و اطفال در آنجا رفته شناورى مىكردند . عمارت « 1 » وسيعى مىباشد و پيش روى عمارت فضاى وسيعى است دور فضا را چوببست مضبوطى كردهاند و آن را مملو آب مىنمايند ، و در آنجا زن و مرد و اطفال رفته شنا مىكنند . در وسط و اطراف اين مكان اقسام تصويرات انسان و جانوران را ساخته و مطلا كردهاند ، و در آن كار گذاشتهاند ، كه از هر عضو آنها آب جستن مىكند و داخل آن محوطه مىشود و در وسط آن فوارهء ديگر ساختهاند . قرص خورشيدى ساخته در بالاى آن نصب كردهاند ، آب كه از اطراف آن مىريزد ، قرص خورشيد گردش مىكند و مىگردد . ديگر درخت بسيار بزرگى از آهن ساختهاند و شاخوبرگ آن را به طريق درخت تازه باطراوت رنگ كرده بودند ، و در پاى درخت سبزه و رياحين و گل و لاله بسيار از آهن ساخته و رنگ كرده ، كار كرده بودند ، كه به هيچوجه من الوجوه ، فرق با درخت و سبزه و گل واقعى نداشت ، و به يك دفعه ، آب از سر هر يك از شاخهء درخت و هربرگ شروع به جستن مىكرد ، و از مجموع اطراف درخت ، آب سرازير مىشد . از سبزه و رياحين ، و گل و لالهء پاى درخت ، نيز به همين طريق آب مىجست . در مقابل درخت روبروى يكديگر ، آب از زمين به قدر بيست ذرع چشمهچشمه جستن مىكرد ، و به سمت يكديگر فرو مىريخت و خالى از لطف نبود . دو حوض بزرگ در مكان ديگر ملاحظه شد ، كه مقابل يكديگر ساخته شده ، و در وسط حوضها ، هريك منار بسيار بلندى ساختهاند . در وسط قد منار به طريق مجموعه ، چيزى ساختهاند كه دو سه طبقه مىباشد و در كلهء منار چندين فواره بتركيبات غريب ساختهاند . آب از سر آن فوارهها مىجهد و در كمر منار روى آن مجموعهها فرود مىآيد . و در آنجا از اطراف مجموعه به قسم خوشآيندهاى به زير ريخته مىشود ، و داخل حوض مىگردد . در جاى ديگر حوض بسيار بزرگى روى ماهتابى از سنگ مرمر
--> ( 1 ) - متن : عمارتى .