مهمانى نايب السلطنه رفت و مجددا روابط حسنه برقرار گرديد » « 1 » . اين بود شرح مختصرى از دومين سفارت ميرزا ابو الحسن خان به لندن و نيز به فرانسه و عثمانى و اطريش ( نمسه ) ميرزا ابو الحسن خان چندى پس از بازگشت از اين سفارت از طرف فتحعليشاه عهده‌دار وزارت امور خارجه گرديد . نخستين دورهء وزارت ميرزا ابو الحسن خان از سال 1239 ه . ق تا 1250 يازده سال مدت يافت . در همين دوران وزارت ميرزا ابو الحسن خان بار ديگر روابط ايران و روسيه كه بعد از معاهده گلستان در باطن چندان حسنه نبود و ميرزا ابو الحسن خان بنا به خواسته‌هاى كارگذاران دولت انگليس كوششى به‌جهت بهبود روابط دو كشور انجام نمىداد كم‌كم به تيرگى گرائيد و ماجراى جنگ دوم ايران و روس پيش آمد و عهدنامه ننگين تركمن‌چاى منعقد گرديد . در مورد اين معاهده هم ميرزا ابو الحسن خان نيز مثمر ثمرى براى ايران نبود ، بلكه در پنهان راه خيانت به كشور را مىپيمود تا خدمت را . پس از برقرارى عهدنامه تركمن‌چاى و ماجراى قتل سفير فوق العاده دولت روسيه گريبايدوف « عباس ميرزا مايل بود كه ميرزا ابو الحسن خان وزير دول خارجه براى عذرخواهى به دربار روس برود لكن او بهانه‌هائى آورد و معاذيرى تراشيد و دلايلى چيد و به اين مسافرت چندان تمايلى نداشت » « 2 » . پس از انصراف ايلچى از اين سفارت عباس ميرزا ، ميرزا ابو القاسم قائم‌مقام و محمد ميرزا ( محمد شاه بعدى ) را كانديداى اين سفر كرد كه از اين انتخاب هم منصرف شد و صلاح در آن ديد كه خسرو ميرزا پسر هفتم خود را در رأس هياتى به روسيه روانه كند . « 3 » . درباره به وزارت رسيدن ميرزا ابو الحسن خان ، براى نخستين‌بار ، عباس اقبال آشتيانى مىنويسد « در سال 1239 فتحعليشاه حاجى ميرزا ابو الحسن خان را رسما عنوان وزير دول خارجه داد « 4 » و اين اولين بارى بود كه كسى در ايران به اين سمت برگزيده مىشد . وى تا سال 1250 كه سال فوت فتحعليشاه است همچنان در اين مقام باقى بود . چون فتحعليشاه مرد و در طهران عليشاه ظل السلطان پسر او به ادعاى سلطنت برخاست ، حاجى ميرزا ابو الحسن خان پس از شنيدن خبر انتصاب ميرزا ابو القاسم قائم‌مقام به صدارت ، بر اثر وحشتى كه از او داشت جانب عليشاه را گرفت و در تهران عده‌اى را به قبول سلطنت عليشاه عليرغم محمد شاه راضى نمود . و از ايشان در اين باب نوشته گرفت .

--> ( 1 ) - محمود محمود همان كتاب و همان صفحه . ( 2 ) - مهدى بامداد . رجال ايران ، زوار ، جلد اول چ اول ( 1347 ) ص 37 . ( 3 ) - براى اطلاع بيشتر رجوع كنيد به مقدمه سفرنامه خسرو ميرزا از انتشارات كتابفروشى مستوفى بقلم نگارنده . ( 4 ) - محيط طباطبائى در « مقالهء نخستين وزير امور خارجه ايران » فرمانى را كه در سال 1236 ه . ق ، چهار سال پيش از دورهء اولين وزارت ميرزا ابو الحسن از طرف فتحعليشاه صادر ميرزا عبد الوهاب نشاط اصفهانى شاعر استاد و غزلسرا و منشى الممالك عهد فتحعليشاه صادر گرديده نقل كرده است كه : مقر الخاقان دولتخواه قديمى معتمد الدوله العلية العاليه ميرزا عبد الوهاب را به انتظام مهمات وزارت خارجه مخصوص داشتيم . » نشريه وزارت خارجه سال 2 ش 12 ص 25 - 36 .