ميرزا محمد هادي علوى شيرازى
95
سفرنامه ميرزا ابو الحسن خان شيرازى ( ايلچى ) به روسيه ( فارسى )
گرفته بر روى آن مىكشند كه آنچه كورك دارد بلند شود . بعد چيز بزرگى از آهن به تركيب مقراض ساختهاند و دم آن بسيار تيز است ، در زير بغل گرفته آن را روى آن ماهوت مىكشند . كوركهائى كه بلند شده مىچيند . و پاك مىكند . باز قشو مىزنند و به همان مقراض مىچينند تا چندين دفعه كه بدانند خوب به عمل آمده است . آنوقت از آنجا برداشته ، به كارخانهء رنگ مىبرند . آنجا كارخانهء وسيعى مىباشد به قدر بيست سى حوض ساختهاند . هر حوضى سه چهار ذرع دوره دارد و در زير هر حوض ديگى بزرگ كار گذاشته كوره بستهاند و آتش در زير آن ميسوزد و هر حوض يك قسم رنگ دارد و در جوش است . دو چوب كلفت اين طرف و آن طرف حوض كار گذاشتهاند و چوب مشبكى در وسط آن گذاشته ، ميل آهنى در ميان آن كردهاند . ماهوت را آورده روى چوب ، مشبكه مىاندازند و دو نفر در دو سمت حوض ايستاده پاروئى در دست دارند ، و يكنفر عقب ايستاده ميل آهن را گردش ميدهد . ماهوت از يكطرف داخل حوض مىشود ؛ يكنفر پارو به آن مىزند كه تمام ماهوت داخل رنگ مىشود ، و رنگ برميدارد ، و بعد ميل آهن را از طرف ديگر مىگرداند ، ماهوت از حوض بيرون آمده به اين طرف فرو مىرود ، و باز پارو مىزنند ، تا تمام رنگ بردارد . هفت هشت دفعه به همين نسبت ماهوت را از هر دو طرف در آن حوض رنگ انداخته و بيرون مىآورند ، تا هنگامى كه خاطرجمع شدند كه رنگ برداشته آن را به جائى برده روى بندها انداخته خشك مىكنند و بعد به كارخانه آورده باز همان قشو و مقراض را چندين دفعهء ديگر روى آن مىكشند تا اينكه آنچه بايد بشود مىشود . آنوقت برداشته به كارخانهء پرداخت و قيد مىبرند . كيفيت آنجا [ به ] اين طريق است كه بعد از اينكه ماهوت از ساختن و رنگ كردن به عمل آمد و به اينجا آوردند . ماهوت را پهن كرده ، تاه مىكنند و چندين قطعهء مقواى كلفت ، بقد تاه ماهوت ساخته لابلاى ماهوت مىگذارند و مىپيچند بعد چندين عدد پارچه از مس ساختهاند ، در زير و بالاى آن ماهوت مىگذارند . بعد چندين عدد پارچهء آهن به همان قد و اندازهء تاه ماهوت ساختهاند و در كورهها گذاشته گرم كردهاند . آنها را مىآورند و بالاى آن پارچه مسها مىگذارند و همچنين دو سه فقره به همين طريق ، آن ماهوت را در لابلاى مس و آهن گرم جا ميدهند . آنوقت قيدى ساختهاند ، چرخ آهنى در بالاى آن كار گذاشتهاند . دو چوب بسيار كلفت در اطراف آن است ، تختهء بسيار كلفتى در وسط آن مىباشد ، آدمى ، ايستاده چرخ را حركت مىدهد تخته بالا مىرود ده توپ بيست توپ هر قدر ماهوت به نسبتى كه تحرير يافت آماده شده لاى آن قيد مىگذارند و چرخ را پيچ داده آن تختهء بزرگ به زير آمده روى آن ماهوت را مىگيرد و در آنجا محكم مىشود . چند روزى در آنجا هست ، به همان بخار گرمى آهن كه به مس ميرسد و از مس به مقوا و ماهوت ميرسد ، آن ماهوت صاف و هموار و تاه گرفته مىشود ، و پرداخت بهم مىرساند . آنوقت از قيد بيرون آورده به انبارها و مكانها بردهم گذاشته به مصرف مىرسانند .