نمىشود . صفحه 294 ، متن مختصرى را در بردارد كه مربوط به سفارش آئينه پادشاهى است به يكى از تجار ايرانى در روسيه . و مطالبى درباره شهر حاجى ترخان و شهرهاى ديگر در آن ديده نمىشود . صفحه 295 كتاب صورت يادداشت تعارفاتى است كه از جانب هركس حين حركت از پتربورغ نسبت به صاحبى ايلچى به‌عمل آمده است ، و جزو فهرست‌ها در صفحه 277 - 278 آمده است . در صفحه 296 - 297 نويسنده ، مطالب خود را كه مربوط به بازگشت به سمت ايران است شرح مىدهد و به توصيف برخى از شهرهائى كه به آنها وارد شده‌اند مىپردازد . به‌طورى كه نويسنده در چند سطر پايان كتاب شرح مىدهد اين هيأت هنگام بازگشت بر خلاف هنگام رفتن به روسيه خيلى باعجله و شتاب به طرف ايران مىرانده‌اند ميرزا هادى مىنويسد : « يوم شنبه 10 در شهر چركس توقف بود صبح بعد از ناهار جنرال ( . . . ) به ديدن آمده و از هر جا صحبت در ميان بود كه به تعميرات گاريت و عراده‌ها سعى مىكرده ، شايد به اتمام برسد و شب از آنجا حركت و روانه شويم . آن روز را در آنجا به سر برديم ، يوم يكشنبه 16 قريب به ظهر از چركس روانه و شب و روز راه مىآمديم تا از شهر استراپل و قسطنطين و قراء و دهات و منزل‌خانه‌ها عبور نموديم . . . » نويسنده دنبالهء مطالب را تا شهر مزدك كه شرح آن را خواهيد خواند ادامه داده است كه تمام آن در دست نيست . اينك مىپردازيم به نسخه مجلس شورا و وزارت امور خارجه . ب - نسخه دوم : نسخه موجود در كتابخانه وزارت امور خارجه ايران است كه مشخصات آن را در يك صفحهء الحاقى ماشين شده كه به اول سفرنامه افزوده‌اند چنين نوشته‌اند : « سفرنامهء ميرزا ابو الحسن خان شيرازى » در سال 1229 به روسيه . مشخصات : جلد مقوائى با لفافهء تيماج به رنگ عنابى به قطع 5 ر 20 * 5 ر 30 ، داراى 149 برگ . كاغذ : ترمه . خط : شكسته نستعليق . مركب : سياه ، سفرنامه تمام است . « 1 » سفرنامه چنين آغاز مىشود : بسم الله الرحمن . آغاز كارى كه به فرخى پذيراى انجام ، ستايش پروردگارى است بىآغاز و انجام » مقدمه‌اى كه اين نسخه دارد با مقدمه نسخه كتابخانه مجلس هر دو يكى است و اصولا به‌طورى كه اشاره شد پيداست كه اين دو نسخه را از روى يكديگر كتابت كرده‌اند . و اين مقدمه پس از بازگشت ميرزا ابو الحسن خان ايلچى از روسيه به ايران ، نوشته شده است . مقدمهء نسخه كتابخانه ملى كه خواهيد خواند مقدمه‌اى است كه نويسنده كتاب هنگام حركت به سمت روسيه آغاز كرده است و ما تمام و كمال آن را در سرآغاز كتاب آورده‌ايم . ج - نسخه سوم . نسخهء موجود در كتابخانه مجلس شوراى ملى است . اين نسخه 130 برگ ( 260 صفحه است . ) و به شماره 14071 - 2930 و 661 در كتابخانهء مجلس نگه‌دارى مىشود . و مشخصات آن به قرار زير است : « اسم كتاب : سفرنامهء ميرزا ابو الحسن خان شيرازى به روسيه » ( دليل السفرا ) .

--> ( 1 ) - ظاهرا در صفحه شمارى كتاب اشتباهى رخ داده كه نوشته‌اند : 149 برگ چرا كه صفحه آخر كتاب به 287 ختم مىشود و آقاى احمد منزوى كه خود كتاب را رويت كرده 287 صفحه ثبت كرده است ( فهرست نسخه‌هاى خطى ، جلد 6 ص 4021 ) و در ظاهر . يازده صفحه كم است .