امام عليه السّلام در خراسان سبب شد تا شخصيت آن حضرت به‌عنوان امام شيعه براى مردم بيشتر شناخته شود ، بنابراين هواداران شيعه هرروز بيشتر مىشدند . « 1 » از طرفى مقام علمى امام رضا عليه السّلام ، مهم‌ترين عامل توسعهء مذهب شيعه بود ، به‌ويژه كه مبانى فكرى شيعه در آن شرايط مشخص شده بود و طبعا جمعيت علمى امام عليه السّلام باعث توسعه فكرى شيعه مىشد . آزادى فراهم آمده در دوره مأمون تا دوران متوكل ادامه يافت ، اما در دوران خلافت متوكل ، خشونت و سختگيرى نسبت به علويان از سر گرفته شد . به همان اندازه كه مأمون در كنار اعتزال ، گرايش شيعى داشت ، متوكل در كنار درگير شدن با معتزله ، بر ضد شيعه بود . در اين زمان مبارزه با شيعه و معتزله براى حكومتى كه تحت سيطره اهل حديث بود به صورت يك اصل درآمد ، با اين تفاوت كه در اين دوره خلافت ضعيف‌تر از آن بود كه بتواند همچون گذشته عمل كند . در اين زمان به واسطه ورود احمد بن موسى بن جعفر عليه السّلام به فارس و حضرت معصومه عليها السّلام به قم ، تشيع در اين شهرها تقويت شد . در دوران خلافت معتصم نيز قيام شيعى عليه خلفاى عباسى اتفاق افتاد كه پرداختن به آن خود نيازمند پژوهش جداگانه است . به نظر مىرسد كه امارت و حكمرانى تعداد انگشت شمارى از شيعيان در دوران بنى عباس ، در گسترش شيعه در ايران بىتأثير نبوده است ، زيرا در سايه آزادى ، شيعيان به ترويج و تبليغ مذهب خويش پرداختند كه مىتوان به حكومت خاندان ابى دلف

--> تحقيقات فرهنگى ، 1364 ش ، ص 383 - 384 . ( 1 ) . حياة سياسية للامام الرضا ، پيشين ، ص 227 .