عثمان و نيز در دوران امويان ، طعم تلخ محروميت و تحقير و توهين را چشيده بودند ، مىتوانستند نيروى قابل توجهى براى مبارزه با اشرافيت عربى تلقى شوند . چهارم اينكه سلوك انسانى و به دور از تبعيض مختار با موالى نيز مىتواند يكى از دلايل همراهى موالى با مختار باشد . موالى افزون بر حمايت از بنى هاشم ، در ساير جريانات نيز كه جنبه ضد امور داشت ، شركت مىكردند . خوارج از جمله كسانى بودند كه از حمايت آنان بهره‌مند شدند ، همان‌طور كه در قيام عبد الرحمن بن محمد بن اشعث بر عليه حجاج نيز موالى و ايرانيان حضور مؤثرى داشتند ، اگرچه اين قيام صبغهء شيعى نداشت ، اما چون قيامى بر عليه امويان تلقى مىشد ، ايرانيان به آن پيوستند . مهاجرت اعراب شيعه به ايران يكى ديگر از دلايل اصلى نفوذ تشيع در ايران در قرن اول ه ق ، اعرابى بودند كه از جزيرة العرب و عراق راهى ايران شدند . در طول قرون اول و دوم شمار اين مهاجرتها بسيار زياد بوده است و به قول برتولد اشپولر ، مركز اصلى تبليغات شيعيان ابتدا در كوفه بود و از آنجا به عناصر عربى موجود در قم سرايت كرد . « 1 » نخستين شهرهاى ايران كه پس از مداين ، كانون طرفداران خاندان پيامبر صلّى اللّه عليه و إله شد ، قم و كاشان بودند . شايد بتوان گفت اولين كسانى كه ساكنان اين دو شهر و بخش‌هاى تابع آن نظير آوه را با تشيع آشنا ساختند ، گروهى از اعراب يمانى و از خاندان اشعرى بودند كه به گفته نويسنده تاريخ

--> ( 1 ) - برتولد اشپولر ، ايران در قرون نخستين اسلامى ، ترجمه جواد فلاطورى ، تهران ، انتشارات علمى و فرهنگى ، 1373 شمسى ، ج اول ، ص 326 .