اعتقادات دينى مانوى ، زرتشتى ، مزدكى ، يهودى ، مسيحى و اسلامى را با مظلوميت اهل بيت عليهم السّلام مطرح كرده است كه موجب شورشهاى عظيمى در عهد عثمان شده و باعث ايجاد اختلافات دينى و فرقه‌اى در بين مسلمانان گرديده است . « 1 » از مستشرقين غربى نيز گابريل دانگيرى ، ريشه اعتقادات شيعى را تعليمات ابن سبا مىداند . « 2 » درباره نظريه نخستين كه پيدايش تشيع را به ايرانيان نسبت داده و علت آن را دشمنى ايرانيان با اعراب دانسته است ، اين نكته كاملا روشن است كه تشيع در ابتدا منشأ عربى داشته و نخستين ياران امام على عليه السّلام از اعراب بودند و قبل از قيام مختار كمتر بين غير عرب منتشر شده است . « 3 » پطروشفسكى ، تحليل بعضى از مورخان غربى كه تشيع را واكنش روح ايرانى در برابر عرب مىدانند ، « 4 » اشتباه دانسته و عنوان مىكند كه علت اشتباه اين دسته از محققين اين است كه آنان معتقدند ، ايدئولوژيهاى بشرى ، طبيعت نژادى دارند و دينهاى نژادى وجود دارد . اينان در عين‌حال مفهوم‌نژاد را از لحاظ مردم‌شناسى با قوم ، يعنى مردمى كه از لحاظ فرهنگ و تربيت اشتراك دارند مخلوط كرده‌اند . بدين سبب در

--> ( 1 ) - مرتضى عسكرى ، عبد الله بن سبا ، ترجمه احمد فهرى زنجانى ، تهران 1384 هجرى قمرى ، ج 2 ، ص 47 . ( 2 ) . گابريل دانگيرى ، شهسوار اسلام ، ترجمه كاظم عمادى ، تهران ، 1354 ش ، ص 273 . ( 3 ) . آدام متز ، تمدن اسلامى در قرن چهارم هجرى ، ترجمه عليرضا ذكاوتى ، تهران ، امير كبير ، 1364 ش ، ج 1 ، ص 75 . ( 4 ) . ايليا پاولويچ پطروشفسكى ، اسلام در ايران ، ترجمه كريم كشاورز ، تهران ، نشر پيام ، 1354 ، ص 50 .