ظهور خوارج و مانند آن در مطرح شدن جدىتر عقايد شيعه و بحث و گفتگوهاى كلامى در مورد آنها مؤثّر بوده است ، نه در حدوث و پيدايش آنها . پس از واقعه‌ى كربلا از آنچه در نقد نظريه‌ى پيشين بيان گرديد ، نقد نظريه‌ى ديگرى كه تاريخ پيدايش شيعه را پس از واقعه‌ى كربلا و شهادت امام حسين عليه السّلام مىداند « 1 » نيز روشن گرديد . آرى ، در اين‌كه واقعه‌ى كربلا نقطه‌ى عطف مهمّى در حيات سياسى و معنوى شيعه به شمار مىرود ، ترديدى نيست ، ولى خود اين واقعه‌ى عظيم - تا آن‌جا كه به امام حسين عليه السّلام و ياران او مربوط مىشود - نتيجه‌ى عقايد و باورهاى شيعه است كه از عصر رسالت آغاز شده و تا آن روز ، مراحل تاريخى گوناگونى را پشت سر گذاشته بود . يكى از نويسندگان در تبيين اين نظريه كه تاريخ ظهور شيعه به بعد از واقعه‌ى كربلا بازمىگردد ، براى تشيّع مراحل سه‌گانه‌اى ذكر كرده و تاريخ ظهور سومين مرحله آن را پس از واقعه‌ى كربلا دانسته است . اين مراحل عبارتند از : 1 . تشيّع روحى و قلبى ؛ يعنى محبّت ورزيدن به على بن ابى طالب عليه السّلام ، اين مرحله از تشيّع در زمان پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه و آله نمايان گرديد و منشأ آن احاديث بسيارى است كه در مورد ولايت آن حضرت از رسول اكرم صلّى اللّه عليه و آله نقل شده است . مانند حديث يوم الدار ( آغاز دعوت ) ، حديث غدير و غيره . 2 . تشيّع سياسى ؛ يعنى اعتقاد به اين‌كه على عليه السّلام شايسته‌تر از ديگر صحابه براى

--> ( 1 ) . كامل مصطفى الشيبي در كتاب « الصلة بين التصوّف و التشيّع » ، ص 23 اين نظريه را برگزيده است . ر . ك : نشأة التشيّع ، ص 42 .