فرضيه‌ى عبد اللّه بن سبا برخى از نويسندگان ، تاريخ پيدايش تشيّع را قسمت پايانى دوران خلافت عثمان دانسته‌اند . آنان از فردى به نام عبد اللّه بن سبا ياد كرده و گفته‌اند : وى بر آيين يهود بوده است ، و در زمان خلافت عثمان تظاهر به اسلام نمود ، و در حقيقت در پى آن بود كه آيين اسلام را مخدوش سازد . بدين منظور ، عقيده‌ى خلافت و امامت بلافصل على عليه السّلام را مطرح كرد . و عصمت را از شرايط امام دانست ، و بدين طريق به امامت كه در اصل يك مسأله‌ى سياسى و عادى بود لباس قداست پوشيد . وى همچنين مسأله‌ى غاصبانه و ناحق بودن خلافت خلفاى پيشين را مطرح ساخت ، و مردم را به شورش عليه خليفه برانگيخت كه نتيجه‌ى آن قتل خليفه به دست شورشيان بود . بنابراين ، مذهب تشيّع ساخته و پرداخته او است ، نه نشأت گرفته از كتاب و سنّت ، يا گفتار و كردار امام على عليه السّلام و صحابه‌ى بزرگ پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه و آله . « 1 » اين فرضيه از جنبه‌هاى مختلف قابل نقد و مناقشه است : 1 - لازمه‌ى اين فرضيه اين است كه دستگاه خلافت اسلامى را بىخبر از واقعيت‌ها و رخدادها ، يا بىاعتنا به سرنوشت اسلام و مسلمانان ، يا بىكفايت و ناتوان در مقابله با توطئه‌ها بدانيم ؛ با اين‌كه گزارش‌هاى تاريخى از برخورد شديد خليفه و كارگزاران حكومت با مخالفان حكايت مىكند . هرچند آنان از بزرگان

--> ( 1 ) . رشيد رضا در كتاب السنة و الشيعة ، ص 4 - 6 ؛ علي سامي النشار در كتاب نشأة الفكر الفلسفي في الاسلام ، ص 18 ؛ محمد ابو زهره در كتاب المذاهب الاسلامية ، ص 46 و برخى از مستشرقان از طرفداران اين نظريه‌اند ؛ و نيز ر . ك : نشأة التشيع ، ص 50 - 51 ؛ الامام الصادق و المذاهب الاربعة : 6 / 456 - 460 ؛ بحوث في الملل و النحل : 6 / 127 - 128 .