و عبد اللّه مأمون . « 1 » در زمان امامت امام رضا عليه السّلام به‌ويژه در دوران زمامدارى مأمون عباسى در جهان اسلام تحوّلاتى رخ داد كه در تاريخ تشيّع تأثير خاصى داشت . از يك سو در اين دوران كتاب‌هاى يونانى و غير يونانى در زمينه‌هاى منطق ، فلسفه ، نجوم ، پزشكى و رشته‌هاى علمى ديگر به زبان‌هاى عربى ترجمه گرديد . و در نتيجه فضاى اجتماعى و فرهنگى دنياى اسلام را تحت تأثير قرار داد . و بحث و گفت‌وگوى علمى و دينى رونق بيشترى پيدا كرد . طبيعى است كه در چنين شرايطى قدرت‌هاى جاير و مستبد در اعمال فشار و اختناق بر جامعه توفيق كم‌ترى خواهند داشت . ترجمه كتاب‌هاى غير اسلامى به زبان عربى ، اگرچه به پيش از عصر عباسيان باز مىگردد ، به گفته مورخان اين كار نخستين بار توسط خالد بن يزيد بن معاويه كه او را حكيم آل مروان مىناميدند ، انجام گرفت . « 2 » اما در عصر امويان اين مسأله توجه زمامداران اموى را جلب نكرد ، ولى در عصر عباسيان مورد توجه زمامداران عباسى قرار گرفت . نخست در عصر منصور برخى از كتاب‌هاى طبّى و نجومى به عربى ترجمه شد ، هارون به اين كار توجه بيشترى نمود ، و بالاخره در عصر مأمون مورد اهتمام خاص او قرار گرفت . از سوى ديگر ، مأمون به اين نتيجه رسيده بود كه ادامه‌ى روش زمامداران پيشين در برخورد با علويان به نفع حكومت عباسى نيست ، زيرا برجستگى مقام و منزلت

--> ( 1 ) . ده سال از امامت امام رضا عليه السّلام در زمان هارون الرشيد ، پنج سال در زمان محمد امين ، و پنج سال در زمان عبد اللّه مأمون . ( 2 ) . الفهرست ابن نديم ، ص 338 ؛ تاريخ تمدن اسلامى ، جرجى زيدان : 3 / 552 .