9 . بيان الاديان در شرح اديان و مذاهب جاهلى و اسلامى ؛ نوشته ابو المعالى محمد حسين علوى ( زنده در 485 ) به كوشش سيد محمد سياقى ، مقدمه و پاورقى دكتر عباس اقبال . از نخستين آثار فرقه‌شناسى به زبان فارسى است كه به گونه‌اى مختصر و با قلمى روان به عقايد فرقه‌هاى اسلامى و ديگر اديان اشاره كرده است . فضاى حاكم بر گزارش او از عقايد فرقه‌هاى اسلامى گزارش گونه و بىطرفانه است . گزارش خاص وى از حديث افتراق و تطبيق راه نجات بر پيروى از اهل بيت پيامبر صلّى اللّه عليه و آله ، شيعى بودن وى را به اثبات مىرساند . « 1 » با اين‌حال گزارش بىطرفانه وى از عقايد اهل سنت و برخى از تعابير محترمانه او نسبت به شخصيت‌هاى مورد نقد شيعيان امامى « 2 » ، هم‌چنين شيوه وى در بيان عقايد اماميه اثناعشرى ، به گونه‌اى است كه نمىتوان به روشنى دربارهء گرايش خاص وى قضاوت كرد . وى قبل از بيان ديدگاه اهل سنت مىگويد : هيچ گروهى از اهل اسلام را نمىتوان يافت كه نگويد مذهب اهل سنت و جماعت اين است كه من دارم . در بررسى عقايد غاليان منسوب به شيعه از فرقه‌اى با عنوان اسماعيليه كه اصحاب اسماعيل بن على ؟ ! بودند نام مىبرد . « 3 » كه به نظر مىرسد ناشى از اشتباه نساخ باشد . فرقه‌اى را نيز به نام « ازدريه » و آن هم ، بر اساس يك روايت شفاهى اختراع مىكند . دربارهء غاليان مىگويد « جمله كافر محصند » اما آنها را از جمله فرقه‌هاى شيعى شمارش و اسماعيليه را نيز از فرقه‌هاى كيسانى تلقى مىكند . ابو المعالى در معرفى اعتقادات شيعه اثناعشرى ، بيشتر به بيان آموزه‌هاى فقهى

--> ( 1 ) . نك : بيان الاديان ، ص 40 - 41 . ( 2 ) . همان ، ص 46 - 47 . ( 3 ) . همان ، ص 52 .