شده است . « 1 » عده‌اى پا را از مسائل فكرى فراتر گذاشته و اعتراض داخلى صحابه و مسلمانان نخست عليه عثمان را منتسب به عوامل خارجى و كيد دشمنان اسلام مىدانند . « 2 » از جمله گزارش‌ها و تحليل‌هاى جهت‌مندى كه برخى مطرح كرده‌اند اين است كه اعتقاد به وصايت و مرجعت سياسى و دينى امام على عليه السّلام و اهل بيت وى ، ناشى از ارتباط مسلمانان با صاحبان اديان و آيين‌هاى يهود ، نصارا ، مجوس و عقايد ايرانيان بوده كه در فصل چهارم بررسى خواهد شد . « 3 »

--> ( 1 ) . مثلا بنگريد : زهدى جار الله ، همان ، بحث منشاء قدريه ، ص 38 - 44 و مقايسه كنيد با منشأ جبريه ، در ص 90 - 94 و نيز گزارش وى را از منشأ قول به خلق و ازلى بودن قرآن ص 83 ؛ و نيز بنگريد : ولوى ، على محمد ، ديانت و سياست ، ص 179 . ( 2 ) . ابو زهره ، تاريخ الجدل ، ص 92 . ( 3 ) . گزارش مختصرى از ديدگاه‌هاى مختلف در اين‌باره را بنگريد : احمد امين ، فجر الاسلام ، ص 278 - 276 ؛ قفارى ، أصول الشيعة ، ج 1 ، ص 83 - 89 ؛ عرفان عبد الحميد ، همان ، ص 23 - 33 . نويسنده در اين كتاب علاوه بر گزارش جامع و مستند از ديدگاه‌هاى سه‌گانه دربارهء خاستگاه يهودى ، مسيحى و ايرانى داشتن تشيع و استناد صاحبان آنها به برخى از مصادر كهن به نقد آنها پرداخته و بر پيدايش تشيع در فرهنگ و جامعه عربى تأكيد دارد . نقد و بررسى جامع‌تر اين گزارش‌ها را از نگاه نويسندگان شيعى در سه كتاب : هوية التشيع ، نوشته احمد وائلى التشيع نشوءة ، مراحله مقوماته ، نوشته سيد عبد الله غريفى ؛ و بحوث فى الملل و النحل ، ج 6 ، نوشته جعفر سبحانى ملاحظه كنيد . اين سه نويسنده معاصر ضمن گزارش و نقد ديدگاه‌هاى مخالفان در باب منشأ خارجى داشتن فكر شيعى ، با بهره‌جويى از مصادر مختلف تاريخى و روايى فريقين به اثبات هويت مذهبى و اصالت تفكر شيعى و هم زمانى آن با عصر رسالت پرداخته و مطابقت مبانى سياسى ، فكرى شيعه را با قرآن و سنت روشن كرده‌اند . صاحب كتاب مختصر التحفة الاثنى عشريه ، دشمنى خود را با شيعه در يك داورى متناقض چنين بيان مىكند : مذهب شيعه شباهت تام كاملى با يهود و مسيحيت و مجوس دارد ( مختصر التحفه ، ص 298 به بعد ) . غفارى صاحب كتاب أصول الشيعة كه از نويسندگان معاصر سلفى و از مخالفان افراطى شيعه و شيعيان است از قول يكى از همفكران خود نقل مىكند كه وى مدعى شده با تتبع در مذهب شيعه فهميدم كه تفكر شيعى همه ديدگاه‌هاى مذاهب و اديان مخالف اسلام را در خود جمع كرده است . ( أصول مذهب الشيعة ، ج 1 ، ص 88 ) .