1 . ويژگى و ساختارهاى زبانى و محتوايى متن و برخوردارى آن از وجوه و بطون و معانى مختلف و متشابه . 2 . تفاوت افكار ، روحيه‌ها ، گرايش‌ها ، توانايىها و اهداف مفسران و به تعبير عام‌تر برداشت‌كنندگان از قرآن . « 1 » پيامدهاى كلامى و فرقه‌اى اختلاف‌پذيرى قرآن اين پديده هرچند اجتناب‌ناپذير و ضرورى است ، همواره مورد سوءاستفاده قرار گرفته و مىگيرد . تأويل آيات قرآن در دوران صحابه و در صدر نخست ، به دلايلى مورد اقبال نبود ، اما بعد از ماجراى قتل عثمان و در پى آن ، شكل‌گيرى رسمى فرقه‌هايى چون : خوارج ، قدريه و مرجئه ، و پاشيده شدن بذر اختلافات مذهبى ، باب مجادلات و احتجاجات مذهبى گشوده‌تر شد و طبيعى بود كه هريك از آنها به دنبال مستندى از قرآن و يا سنت ( هرچند با سوءاستفاده ) نيز باشند . « 2 » مرام‌نامه‌هاى فرقه‌اى و رسائل به‌جامانده از صاحبان فرقه‌ها دربارهء موضوعاتى چون : خدا و صفات ، جبر و اختيار ، قضا و قدر ، رؤيت خدا و خلق قرآن ، شاهد گوياى اين مدعاست « 3 » . بنا به نقل طبرى ، هنگامىكه نزد ابن عباس

--> ( 1 ) . براى اطلاع اجمالى بنگريد : بطليوسى ، الانصاف فى التنبيه على الاسباب التى اوجبت الاختلاف ؛ ابن رشد ، بداية المجتهد و نهاية المقتصد ، ص 2 - 5 ؛ عبد الرزاق ، على ، تمهيد لتاريخ الفلسفة الاسلاميه ، ص 180 - 190 ؛ نعمان ، بن محمد ، اختلاف اصول المذاهب ، تمام كتاب ، محمد هادى معرفت ، التفسير و المفسرون ، ج 1 ، مباحث مقدماتى ، و نيز هفت آسمان ، شماره 20 ، مواردى از احاديث اهل بيت در اين‌باره را نك : علم الهدى ، سيد مرتضى ، رسالة فى المحكم و المتشابه ، و نيز شماره 19 و 20 مجله پژوهش‌هاى قرآنى . ( 2 ) . معرفت ، التمهيد فى علوم القرآن ، ج 3 ، ص 52 - 53 ؛ طباطبايى ، همان ، ج 3 ، ص 40 . ( 3 ) . براى اطلاع از اسامى و عناوين اين‌گونه آثار بنگريد : فؤاد سزگين ، تاريخ التراث العربى ، ج 4 ، ص 7 - 89 و ابن نديم ، الفهرست ، قسمت پنجم ؛ جهت آگاهى از برخى احتجاجات كلامى و اختلاف برداشت‌ها از قرآن بنگريد : متن رسائل برجا مانده از صاحبان تفكرهاى مختلف از جمله : عقائد ائمة -