صرف‌نظر مىكنيم « 1 » و بنابر اقتضاى نوشتار ، تنها به چگونگى ظهور و شكل‌گيرى تاريخى آن مىپردازيم . ب ) عوامل پيدايش اسماعيليه در بررسى تاريخ شكل‌گيرى و رشد و رواج هريك از فرقه‌هاى اسلامى و شيعى بايستى به مجموعه‌اى از عوامل و زمينه‌هاى سياسى ، كلامى و اجتماعى و زمينه‌هاى قبلى توجه داشت . در مباحث قبل به تاثير برجسته حال‌وهواى سياست و رخ‌دادهاى مربوط به امامت و خلافت در پيدايش انشعابات شيعى اشاره شد . با اين‌حال نبايست از نقش ديگر عوامل فكرى از جمله پشتوانه‌ها و مفروضات كلامى صاحبان و بنيانگذاران اين فرقه‌ها ، چشم‌پوشى كرد . بررسى عوامل ظهور اسماعيليه نيز از اين قاعده مستثنى نيست . نقطه‌هاى آغازين شروع حركت سياسى - فكرى اسماعيليان و نيز زندگىنامه اسماعيل « 2 » و پسرش محمد « 3 » ، هم‌چنين رابطه اين

--> ( 1 ) . براى اطلاع تفصيلى از تاريخ و انديشه‌هاى اين گروه مراجعه كنيد به دو كتاب عالمانه و پر ارج : 1 . فرهاد دفترى ، تاريخ و عقايد اسماعيليه ، 2 . اسماعيليه مجموعهء مقالات نوشته شدهء جمعى از محققان مركز مطالعات و تحقيقات اديان و مذاهب . ( 2 ) . دربارهء تاريخ زندگى اسماعيل اطلاعات روشنى در دست نيست . تنها اطلاعات تاريخى روشنى كه به دست ما رسيده اين است كه وى فرزند ارشد يا فرزند دوم امام صادق عليه السّلام و مادرش فاطمه نوه امام حسن مجتبى عليه السّلام نيز نخستين همسر امام صادق بوده است . او در اوايل قرن دوم در مدينه به دنيا آمده و ميان او و برادر ديگرش عبد الله با برادران ناتنى وى يعنى موسى ، اسحاق و محمد كه از مادرى به نام حميده متولد شده بودند فاصله سنى زيادى وجود داشته است . دربارهء درگذشت او نيز گزارش‌ها يكسان نيست . بيشتر منابع درگذشت وى را در دوران حيات امام صادق عليه السّلام و عموما در سال 145 و سه سال قبل از رحلت امام صادق عليه السّلام و مدفن او را بقيع مىدانند اما برخى مرگ او را پس از درگذشت امام صادق عليه السّلام دانسته‌اند و برخى هم معتقد شدند كه او نمرده است . ( 3 ) . دربارهء محمد بن اسماعيل ، هفتمين امام اسماعيليه ، نيز مانند پدرش اطلاعات زيادى در دست نيست . آنچه دربارهء جزئيات زندگى او در منابع و ماخذ قديم اسماعيلى وجود داشته داعى ادريس گرد آورده است . ، محمد فرزند ارشد اسماعيل و نوه ارشد امام جعفر صادق بود . او در حدود سال 120 به دنيا آمد و -