به فضاى سياسى - اجتماعى دو قرن نخست و چگونگى سلوك فردى ، سياسى ، و اجتماعى امامان ، به علاوه آزادى كامل آنان در طرد و انكار غاليان ، زمينه مناسبى براى ظهور غاليان ملحد فراهم نشده بود . از اين جهت شايد بتوان در وجود تاريخى اين گونه ادعاهاى واضح البطلان ترديد كرد . حداقل اينكه طرح چنين سخنانى را بيشتر بايستى متوجه افراد معدودى ، آن هم با اهداف سياسى و نوعى شيادى و براى تثبيت موقعيت خود دانست و نه اعتقاد قلبى طراح آن . « 1 » با اين‌همه و به رغم اندك بودن شمار اين افراد ، عموم ملل و نحل‌نگاران خواسته و يا ناخواسته تلاش كرده‌اند تا بيشترين تعداد عناوين فرقه‌اى و انشعابات شيعى را براى اين دسته گزارش كرده و شايد به شمار هر فردى از آنها فرقه مستقلى عنوان كنند . اين دسته از نويسندگان همچنين با درهم آميختن فرقه‌هاى معتدل شيعى در گروه غاليان و نيز تكرار نام آنها به عناوين اختراعى ديگر ، بر تعداد آنها افزوده‌اند . « 2 » شايسته ذكر اين‌كه به جز مفوضه و نيز كسانى كه با انكار مرگ امامان ، مدعى مهدويت آنان شدند ، فرقه‌هاى مشهور غالى عموما به غلو الحادى و كفرآميز شناخته شده‌اند . « 3 » اعتقادات شاخصى چون حلول و اتحاد ، تناسخ ، تجسيم و تشبيه و طرح نبوت امامان و گرايش به الحاد و اباحىگرى كه براى غاليان گزارش شده ، نوعا ناظر به اين گروه‌ها بوده است . « 4 »

--> ( 1 ) . به عنوان نمونه نك : نوبختى ، ص 45 - 57 ، 59 ، اشعرى قمى ، ص 32 ، 51 - 55 و نيز رجال‌كشى 480 ، 518 ، - 521 و 555 ؛ همچنين بنگريد و داد قاضى ، ص 206 - 208 كه با ذكر منابع ثابت كرده است كه ادعاى خدايى براى ائمه بخش اول ادعاى اين دسته بوده و بخش دوم آن چنين بود كه ادعاگر خود پيامبر و فرستاده چنين خدايى است . ( 2 ) . مراجعه كنيد به مبحث ديدگاه ملل و نحل‌نگاران دربارهء فرقه‌هاى شيعى در همين كتاب . ( 3 ) . براى اطلاع بيشتر مراجعه كنيد به : عقائد گروه‌هايى چون : سبائيه ، مغيريه ، بيانيه ، جناحيه ، خطابيه ، منصوريه ، مخمسه ، علبانيه ، و ديگر فرقه‌هاى ريز و درشتى كه شاخص‌ترين ادعايشان الوهيت و نبوت امامان و بعضا رهبران خود بوده است . ( 4 ) . گزارش اجمالى دربارهء اين عقايد شاخص را نك : عرفان عبد الحميد ، ص 70 به بعد .