فرقه‌هاى شيعى تاحدودى روشن خواهد شد . با اين‌حال اين موضوع در رابطه با زيد بن على به ويژه با توجه به ويژگىهاى خاص اهداف قيام وى از يك طرف و برخورد نسبتا مثبت امامان با شخصيت او از طرف ديگر ، نياز به توضيح مختصرى دارد . توضيح اينكه با مطالعه و بررسى گزارش‌هاى مختلف در باب قيام زيد مىتوان دو نكته مهم از اين قيام به دست داد و آن اينكه : اولا ، نگاه زيد بن على به امامت و امامان زمان خود بدان صورت كه از معتقدات برخى از صحابه ائمه عليه السّلام بوده ، و اكنون نيز از باورهاى اصلى تشيع اثنى عشرى به حساب مىآيد ، نبوده است . گو اينكه ممكن است برپايه برخى گزارش‌ها از باور وى به امامت و مرجعيت علمى و حجيّت اقوال صادقين عليهما السّلام سخن به ميان آوريم « 1 » اما گزارش‌هاى زيادى نيز حكايت از آن دارد كه سيره و اعتقاد او مبنى بر « مفترض الطاعه » دانستن امامان نبوده و وى خود را نه در طول امامت امامان ، بلكه در عرض آنها به حساب آورده است . « 2 » اين مطلب از مطالعه رسائل و آثار و خطبه‌هاى منسوب به وى كه در كتاب مجموع رسائل الامام زيد گردآورى شده است « 3 » روشن‌تر مىشود . برپايه اين رسائل و خطبه‌ها زيد نه‌تنها خود را همانند ديگر ائمه ، از عالمان به تأويل و تنزيل و ناسخ و منسوخ و محكم و متشابه و حلال و حرام دين و مفتخر به آيه تطهير مىداند « 4 » بلكه گاهى خود را

--> - مىداند كه مورد رضايت و امضاى امام صادق بوده است و نتيجه مىگيرد كه بر فرض صدور و صحت احاديثى كه از قيام و انقلاب و تشكيل نظام سياسى نهى كرده است ، اين احاديث موردى و مربوط به قيام‌هاى زمان ائمه بوده است . ( 1 ) . مجلسى ، ج 46 ، ص 173 . ( 2 ) . كلينى ، ج 1 ، ص 256 - 257 . ( 3 ) . البته در صحت اين رسائل و آثار به زيد بن على ترديد شده ( مقدمه رسائل الامام زيد بن على ) امّا برخى از اين سخنان و خطبه‌ها در منابع ديگرى نيز آمده است كه تاحدودى آن را تقويت مىكند . ( 4 ) . نك : محمد يحيى سالم عزان ، مجموع رسائل الامام زيد ، ص 182 - 197 - 300 .