مصادره اموال آنان مىدادند . « 1 » بنابراين چندان دور از انتظار نيست كه شهرستانى غيرشيعى نيز بگويد : « بين الاخبارية منهم و الكلامية سيف و تكفير و كذلك بين التفضيلية و الوعيدية قتال و تضليل . » « 2 » گوشه‌اى از اين اختلافات تاريخى را با ذكر منابع آن ، از زبان يكى از پژوهشگران پى مىگيريم : « اختلافات مكتبى در مسائل كلامى موجب پيدايش گروه‌ها و دسته‌بندىهاى مختلف و پديد آمدن بحث‌هاى حادّ ميان اصحاب ائمّه گرديد . « 3 » اصحاب بزرگ ، هر يك براى خود گروهى مستقل داشتند « 4 » و گاهى هر دسته ، دستهء ديگر را كافر مىشمردند « 5 » و كتاب‌ها در ردّ يكديگر و به طرفدارى از گروه‌هاى متخاصم نوشته‌اند . « 6 » جالب است كه گاهى افراد يك گروه در تمام اصول فكرى جز اصل پذيرفتن امامت ائمّه و رهبر و رئيس علمى خود ، اختلاف نظر پيدا مىكردند . « 7 » بسيارى از شيعيانى كه گرد ائمّه جمع شده بودند به كار سماع و نقل احاديث اشتغال داشتند و از مباحثات و مناظرات كلامى دورى مىجستند و نظر خوشى نسبت به متكلمان شيعى نداشتند . « 8 » متكلّمان كه مورد تشويق و تحسين امامان بودند از

--> ( 1 ) . نك : ترجمه فرق الشيعة ، ص 48 ، 65 ، 85 ، 110 . ( 2 ) . شهرستانى ، همان ، ج 1 ، ص 154 . ( 3 ) . كشى ، ص 279 - 280 . ( 4 ) . كتاب درست بن ابى منصور : 161 . ( 5 ) . كشى ص 279 - 280 و 498 - 499 ، كافى ، ج 8 ، ص 285 ؛ وسائل الشيعه ، ج 6 ، ص 285 . ( 6 ) . از باب نمونه نك : رساله هشام در ردّ مؤمن الطاق ( نجاشى : 338 ) ، رسالة فى معنى هشام و يونس ، از على بن ابراهيم بن هاشم القمى ( نجاشى : 197 ) و رسالة الردّ على على بن ابراهيم بن هاشم فى معنى هاشم و يونس ، از سعد بن عبد اللّه الاشعرى ( همان مأخذ : 134 ) . ( 7 ) . براى نمونه نك : شيخ طوسى ، فهرست ، ص 132 ( ذيل شرح‌حال ابو جعفر محمّد بن الخليل السّكاك ) . ( 8 ) . كشى ، صص 279 و 487 - 488 و 496 و 498 - 499 . نيز از باب نمونه نك : توحيد ، ص 458 - 460 ؛ كشف المحجّة ، ص 18 - 19 .