واژهء فرقه ، كه جمع آن فرق است ، از مادّه فرق به معناى جداكردن بين دو چيز ، پراكندن و اختلاف گرفته شده است و در لغت به مطلق دسته ، گروه ، جماعت و طايفه‌اى گفته مىشود كه از بقيه جدا شده باشند . فرقه نيز اسم مصدر افتراق و به معناى جدايى مىباشد . « 1 » واژهء فرقه در آيات قرآن تنها يك بار به كار رفته است : فَلَوْ لا نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طائِفَةٌ . . . « 2 » مراد از آن نزد برخى از ارباب لغت گروهى است كه تعداد آنها از طايفه بيشتر باشد و چه بسا طايفه به يك نفر نيز اطلاق شود . « 3 » واژهء مذهب نيز در برخى از متون كهن فرقه‌شناسى در رديف و همسان فرقه به كار رفته است . « 4 » همچنين اين اصطلاح در بيشتر آثار رايج ملل و نحل ، ويژهء گروه‌هايى است كه انديشه‌هاى كلامى متمايز دارند . « 5 » و بر همين اساس مكاتب فقهى مختلف را فرقه ندانسته‌اند ، از آن‌رو كه صاحبان آنها بر اين باورند كه اختلافات فقهى و خطاى فقها ، امرى پسنديده و موجب رحمت است . « 6 » با اين‌حال در برخى از آثار فرقه‌شناسى ، علاوه بر دسته‌بندىهاى سياسى دهه‌هاى نخست پس از رحلت پيامبر صلى اللّه عليه و آله ، اختلاف‌ها و روش‌هاى مختلف و متمايز فقهى نيز با عنوان فرقه شمارش شده است . « 7 »

--> ( 1 ) . ابن منظور ، لسان العرب ، ج 11 ، ص 299 - 300 ؛ طريحى ، مجمع البحرين ، ماده فرق . ( 2 ) . توبه : 122 . ( 3 ) . ابن فارس ، معجم مقائيس اللغة ، ج 4 ص 493 - 495 ، البته با نگاهى به كاربرد اين دو اصطلاح نزد ارباب ملل و نحل ، كتب لغت و برخى از متون روايى ، روشن مىشود كه تمايز چندانى بين اين دو نبوده است . نك : شهرستانى ، محمد بن عبد الكريم ، الملل و النحل ، ج 1 ، ص 48 ، 85 ؛ نهج البلاغه ، فيض الاسلام ، خطبه 56 . ( 4 ) . رازى ، ابو حاتم ، الزينه ؛ فى الكلمات الاسلامية العربيه ، بخش سوم ( چاپ شده به همراه كتاب الغلو و الفرق الغالية نوشتهء عبد اللّه سلّوم سامرايى ) ، ص 249 . ( 5 ) . مشكور ، همان ، ص 5 ، مقدمه مرحوم شانه‌چى . ( 6 ) . شهرستانى ، همان ، ص 47 - 48 ؛ بغدادى ، عبد القادر ، الفرق بين الفرق ، ص 11 ؛ ابن حزم ، على بن احمد ، الفصل فى الملل و الاهواء و النحل ، ج 3 ، ص 271 . ( 7 ) . شهرستانى ، همان ، ص 184 - 185 ؛ بغدادى ، ص 9 - 10 ؛ اسفراينى ، ابى المظفر ، التبصير فى الدين ، ص 25 .