محمد صلّى اللّه عليه و آله به خاندانش وصيت كرد . اين سنت ابراهيم و ديگر پيامبران بود و محمد صلّى اللّه عليه و آله به فرمان خدا به آن پيامبران اقتدا كرد . . . كتاب خدا بر ما نازل شده و رسول اللّه در ميان ما مبعوث شده و آيات بر ما خوانده شده . ماييم وابستگان كتاب و ماييم گواهان بر آن و داعيان به سوى آن و بر پاىدارندگان آن . « فَبِأَيِّ حَدِيثٍ بَعْدَهُ يُؤْمِنُونَ . » * « 1 » نقد و بررسى با گزارش ديدگاه‌هاى مورد اشاره ، وجود اختلاف و تناقض دربارهء زمان و زمينه‌هاى پيدايش تشيع روشن شد . اين مشكل در تعاريف و كاربرد شيعه اصطلاحى نيز تا حدودى خود را نشان داد . در گزارش اجمالى هريك از ديدگاه‌ها به اسباب اختلاف تعابير و تحليل‌ها به صورت جسته و گريخته اشاره شد . با اين حال ما براى روشن‌تر شدن چرايى اين اختلاف به توضيح بيشترى نياز داريم . در مجموع چنين مىنمايد كه اگر از انگيزه‌هاى مذهبى و چه بسا پيش‌فرض‌هاى فرقه‌اى گزارش‌گران كه نوعا همراه با بدبينى و احيانا دشمنى نسبت به فرقه‌هاى غير و تلاش آنان براى نفى اصالت و پايگاه مذهبى رقباى فكرى خودى است ، صرف نظر كنيم سه عامل مهم ديگر نيز در اين زمينه سهم دارند كه عبارت‌اند از : 1 - بىتوجهى به سير تطور و فرآيند تكاملى عقايد شيعيان 2 - خلط جريان تفكر شيعى با تشيع به عنوان يك مصطلح فرقه‌اى و داراى كاربرد تاريخى 3 - عدم شناخت و تمايز بين مراتب و انواع تشيع و نگاه يكسان به گونه‌هاى فرقه‌اى آن نمونه‌هاى فراوانى مىتوان براى هريك از اين محورها ارائه كرد كه با توجه به

--> ( 1 ) . ثقفى ، الغارات ، ترجمه عبد المحمد آيتى ، ص 69 .