ج ) ظهور تشيع در كشمكش‌هاى سياسى - نظامى دوران خلافت امام على در بيان اين ديدگاه و حادثه و زمانى كه منجر به ظهور اين پديده شد با دو نظريه روبرو هستيم . صاحبان اين هر دو نظريه معتقدند عنوان شيعه و ظهور گروهى به نام شيعه حاصل حوادث عصر خلافت امام على بوده است . « 1 » امّا ديدگاهى آن را در آغاز جنگ جمل و به نوعى مقابله در برابر كارگزاران جمل ( ناكثان ) مىداند . « 2 » قول ديگرى آن را بازتاب جريان حكميت در جنگ صفين و به دنبال ظهور تفكر خوارج دربارهء امام و مقام امامت شمرده است . « 3 » اين نظريه تشيع را نوعى عكس العمل عقيدتى و مذهبى گروهى از ياران و پيروان على عليه السّلام در برابر خوارج مىداند كه مىگفتند امامت امرى عمومى است و ويژهء افراد خاص نيست . بر اساس اين نظريه شيعيان در مقابل تكفير على به تنزيه وى پرداختند و امامت او را نيز يك واجب الهى اعلام كردند . « 4 » با تأكيد بر اين ديدگاه است كه حتى بعضى از پژوهشگران ، بسيارى از عقايد شيعيان را در باب امامت متأثر از ديدگاه‌هاى خوارج مىدانند . « 5 » شايسته ذكر اين‌كه برخى ديگر بروز اين فكر را از زمان صلح امام حسن عليه السّلام و موضع‌گيرى سليمان بن صرد عليه آن حضرت دانسته‌اند . « 6 »

--> ( 1 ) . صدر ، البحث حول الولاية ، ص 10 . ( 2 ) . فهرست ابن نديم ، چاپ دانشگاه تهران ص 223 ؛ عرفان عبد الحميد ، ص 15 ؛ مشكور ، ص 40 . اگرچه اين ديدگاه مورد پسند برخى از مستشرقان نظير فلها وزن واقع شده است ( فياض ، ص 38 ) امّا به نظر مىرسد آنچه از ظاهر سخن ابن نديم به دست مىآيد اين است كه مراد وى پيدايش جريان تفكر شيعى نبوده بلكه متمايز شدن اسم و لقب اصحاب امام به عنوان شيعه بوده است . ( 3 ) . فياض ، ص 38 ؛ نعمه ، عبد الله ، روح التشيع ، ص 22 . برخى از مستشرقان نيز كه همواره در تحليل عوامل پيدايش عقايد به دنبال يافتن حوادث جزئى هستند و حتى براى آن روز تعيين مىكنند ، اين قول را پسنديده‌اند . ( 4 ) . صبحى ، ص 40 - 41 . ( 5 ) . همان ، ص 41 . ( 6 ) . عماره ، الخلافة و نشأة الاحزاب الاسلامية ، ص 156 ؛ ابن نديم ، الفهرست ، ص 175 .