شايسته ذكر اين‌كه بنابر گزارش‌هاى تاريخى ، افراد شاخص اين جريان بعد از آرام شدن نسبى فضاى رقابت‌هاى قبيلگى و غلبه‌جويىهاى سياسى ، از وصايت على عليه السّلام نيز سخن به ميان آوردند و گاهى مورد تهديد هم واقع مىشدند . « 1 » ب ) شكل‌گيرى تشيع در جريان منازعات مربوط به خلافت عثمان طرفداران اين نظريه ، ريشه شكل‌گيرى تشيع را حوادث سرنوشت‌ساز و مهم سياسى - مذهبى اواخر خلافت عثمان عنوان مىكنند « 2 » همان‌گونه كه نوعا تحولات عصر عثمان ، به ويژه شورشى را كه منجر به قتل وى شد ، سرآغاز پيدايش ديگر فرق نيز مىدانند . اما عموما ظهور تفكر شيعى را در اين زمان با نقش عبد الله بن سبأ كه به زعم آنان يهودى الاصل و متأثر از فرهنگ يهود بود ، پيوند زده‌اند و در نتيجه بستر آن را در خارج از قلمرو فرهنگ اسلامى جست‌وجو مىكنند . « 3 » از اين‌رو بحث و بررسى اين ديدگاه را در مبحث سوم و ديدگاه كسانى كه تشيع را ساخته و پرداخته بيگانگان مىدانند ، پى خواهيم گرفت .

--> - خوارج » و آشكار است كه همهء اين فرقه‌ها بعد از مدت زيادى پس از پيامبر صلّى اللّه عليه و آله به وجود آمدند . شايد سخن « مقدسى » در اين‌باره دقيق‌تر باشد كه مىگويد : « اصل تمام مذاهب مسلمانان از فرقه‌هاى شيعه ، خوارج ، مرجئه و معتزله منشعب شده است و ريشهء اختلاف و انشعاب آنها هم قتل عثمان بوده است . فياض ، ص 46 . ( 1 ) . به عنوان نمونه ملاحظه كنيد اشعار و رجزها و ديدگاه‌هاى برخى از صحابه را دربارهء وصى بودن على عليه السّلام در : شرح نهج البلاغه ، ج 1 ، ص 447 به بعد ؛ جعفريان ، تاريخ تشيع در ايران ، ص 30 به بعد . براى مطالعه ديدگاه‌هاى برخى از اصحاب پيامبر صلّى اللّه عليه و آله كه بعد از آن حضرت به امام على عليه السّلام وفادار ماندند و گاهى از حقوق او سخن به ميان مىآوردند ، بنگريد : الشيعة فى التاريخ ، ص 51 - 72 ؛ آل كاشف الغطاء ، ص 144 به بعد ؛ و نيز شيبى ، ج 1 ، ص 27 - 57 . ( 2 ) . وائلى ، ص 25 ، عرفان عبد الحميد ، ص 15 . ( 3 ) . مقريزى ، ج 3 ، ص 262 ، عماره ، الخلافة و نشأة الاحزاب الاسلامية ، ص 154 .