فصل چهارم خاستگاه و تاريخ پيدايش تشيع از نگاه‌هاى مختلف گفتيم كه پژوهشگران در ارائه معانى ، مصاديق اصطلاحى و برخى از واژه‌هاى مربوط به شيعه هم داستان نيستند . از اين جهت ما در مفهوم‌شناسى شيعه و تشيع و تطبيق برخى از اصطلاحات فرقه‌اى با مصاديق آن ، با مشكلاتى روبرو هستيم . با اين‌حال تفاوت ديدگاه‌ها به گونه‌اى نيست كه نتوان از بين آنها - هرچند با تسامح و دشوارى - معناى مشتركى جست‌وجو كرد . اما قضيه چگونگى و زمان پيدايش شيعه و تشيع به عنوان يك جريان سياسى - مذهبى ، داستان ديگرى دارد چرا كه ، اختلاف ديدگاه‌ها در اين‌باره به اندازه‌اى است كه ارائه قدر متيقن براى آنها نه مشكل كه بسا دست نيافتنى باشد ، به ويژه اين‌كه بدانيم حجم زيادى از گزارش‌ها و تحليل‌هاى مختلف و احيانا متضاد دربارهء چگونگى و نيز زمان شكل‌گيرى شيعه ، عمدتا آميزه‌اى از حب و بغض‌هاى افراطى و مبتنى بر گرايش‌هاى مذهبى و سياسى صاحبان آن بوده است . « 1 »

--> ( 1 ) . اين‌كه عده‌اى آن را دست ساخته بيگانگان مىدانند مؤيد اين مدعا است . به عنوان نمونه بنگريد به كتاب‌هاى اصول مذهب الشيعة نوشته قفارى و يا الصراع بين الاسلام و الوثنية نوشته قصيبى و يا التحفة الاثنىعشرية و ده‌ها كتاب ديگرى كه امروزه توسط وهابيان و افراطيون اهل سنّت نوشته و در مجامع مختلف ترويج مىشود . البته برخى نيز در تقابل با اين ديدگاه و با هدف اصالت بخشى به اين جريان ، ريشه آن را به پيامبران گذشته رسانده‌اند .