محمد حسن خان اعتماد السلطنه
829
چهل سال تاريخ ايران ( فارسى )
ذكاء الملك فروغى هم با صنيع الدوله در تهيهء اين روزنامه همكارى مىكرده است . شمارههاى دوازدهگانه به اين ترتيب چاپ شده است : 1 ) دماوند 2 ) چشمه على 3 ) بسطام 4 ) كالپوش 5 ) بجنورد 6 ) قوچان 7 ) چمن قهقهه 8 ) مشهد 9 ) سبزوار 10 ) مزينان 11 ) شاهرود 12 ) دار الخلافه . ظاهرا نامى كه به اين روزنامه داده شده از باب آن است كه در روزنامهء مرآت السفر و مشكوة الحضر مطلب با « اردوى همايون » آغاز مىشده و اين كلمه در همه شمارهها به صورت درشتتر از متن به چاپ مىرسيده است . « 6 » * * * نكتهاى كه در اينجا اشاره بدان لازم است اين است كه دربارهء اين سفر چهار سفرنامه در دست است و صاحبان تحقيق و كنجكاوى مىتوانند با مراجعه بدانها كيفيات اين مسافرت و روحيات اهل اردو را به شرح كامل به دست آورند . از مقايسه كردن چهار سفرنامه با يكديگر ، نكتههاى ناگفته كه در يكى نيست از ديگرى عايد مىشود . معرفى هريك از آنها چنين است : 1 ) اردوى همايون يعنى همين دوازده شماره روزنامه كه نگارش صنيع الدوله است . 2 ) سفرنامهء خراسان كه از زبان و قلم ناصر الدين شاه است و به خطر كلهر نوشته شده و در طهران در همان سال 1300 قمرى طبع شده و پس از آن دو بار به صورت لوحى تجديد چاپ شده است . اين سفرنامه با چند تصوير همراه است . 3 ) سفرنامهء ميرزا قهرمان امين لشكر از همراهان ناصر الدينشاه كه عكس
--> ( 6 ) - سيد محمد صدر هاشمى اين روزنامه را در جلد اول تاريخ جرايد و مجلات ايران زير شمارهء 6 / 7 و ادوارد براون ذيل نام « اردوى همايون » در كتاب خود ص 49 ذيل شمارهء 75 معرفى كردهاند . دورهء كامل اين روزنامهها موجود نيست و ناشر محترم با كوشش بسيار توانسته است از كتابخانههاى ملى و مجلس بطور پراكنده شمارههاى موجود را به دست آورده و به اين صورت به چاپ برساند . براى اردوى همايون مراجعه شود به « فهرست روزنامههاى موجود در كتابخانهء ملى ايران » تهيه و تنظيم از بيژن سرتيپزاده با همكارى كبرى خداپرست ( تهران 1356 ) ، ص 31 . چون شمارههاى سيزدهم « مرآت السفر » و اول « اردوى همايون » با نهايت تجسسى كه شد به دست نيامد بجاى صفحات آن شمارهها عكسهايى چاپ شد تا اگر دارندگان اين مجموعه شمارههاى مذكور را در جايى يافتند بتوانند فتوكپى تهيه كرده بجاى صفحات عكس بچسبانند و مجموعه را كامل سازند . اميدست كه ناشر بتواند در چاپهاى محتمل بعدى اين مجموعه آنها را بيابد و در جاى خود به چاپ برساند .