محمد حسن خان ، طولوزان و گاه ميرزا على خان و معتمد الملك و محقق براى او مى - خواندند و ترجمه مىكردند . آتش‌بازى هم از جمله تفريحهايى بود كه بعضى از شبها اجرا مىشد . ( صفحات 26 ، 41 ، 60 ، 63 ، 79 ، 92 ، 147 ، 173 ، 175 ) . * * * درين سفر ، ميرزا محمد حسين رئيس الكتاب يكى از همراهان شاه بود . از او چند ورق يادداشت كه از جنگ خطى شخصى او جدا شده و مربوط به اين سفرست چندين سال پيش به دست من رسيد « 17 » و در مجلهء راهنماى كتاب معرفى كردم و عكس يك صفحه را هم به چاپ رسانيدم . تعجب است كه هيچ موجبى پيش نيامده تا ناصر الدين نامى ازو برده باشد . در حالىكه نام بسيارى از پيشخدمتان و همراهان به مناسبتهاى مختلف در سفرنامه آمده است . عكس همهء آن اوراق را در ضمائم آن سفرنامه چاپ كرده‌ام . * * * يادداشتى كه مىخواستم كوتاه باشد به درازا كشيد و عيبى ندارد . زيرا بر خوانندگان بهتر روشن شد كه چرا بايد سفرنامه‌هاى ناصر الدين شاه را از مآخذ مفيد دورهء قاجارى دانست و درست دريافت كه چه تفاوتى بارز ميان مطالب سفرنامه‌هاى او با سفرنامه‌هاى فرزندش مظفر الدين شاه وجود دارد . تهران ، بيستم مهرماه 1362

--> ( 17 ) . اين اوراق را كه از آن مرحوم فدائى علوى بود دامان ايشان ( سرتيپ على طباطبائى ) به من سپرد . مجلهء راهنماى كتاب سال 12 ( 1348 ) و نيز جلد دوم سواد و بياض ( تهران ، 1349 ) صفحات 500 - 511 و صفحات 217 - 234 سفرنامهء عتبات ، چاپ ايرج افشار ( تهران ، 1363 ) .