انيس الدوله ، فاطمه خانم ( ص 37 - ص 13 چاپ اول ) انيس الدوله فاطمه خانم از اهل امامه از قراى شمالى طهران ، پدرش نور محمد نام از طايفهء گرجى بوده است و جز اين دختر دو پسر نيز داشته است به نام حبيب الله و محمد حسن . پس از فوت نور محمد مادر انيس الدوله به يكى از سادات ناصرآبادى شوهر كرد و از او سيد عبد الكريم نام پسرى پيدا كرد كه بعدا به حسام لشكر ملقب شد . انيس الدوله را نيز عمه‌اش بزرگ كرد . شوهر عمه‌اش فتح الله از امامه به دولاب هجرت كرد . نبات خانم دختر مصطفىبيك لواسانى كه سمت للگى شاه داشت ، انيس - الدوله يعنى فاطمه را براى پسر خود خواستگارى كرد . چون دختر وارد حرمخانه شد جيران زن سوگلى و محبوبهء شاه او را به خدمت خود نگاه داشت و كم‌كم طرف ميل شاه قرار گرفت و در سفر سلطانيهء 1278 صيغهء شاه شد و تا آخر عمر همچنان صيغه ماند و به اصطلاح آن را به ميمنت گرفت و حاضر نشد تبديل به زن عقدى شود و ظاهرا زنى عفيفه و پاكنهاد و در حقيقت مانع آشفتگى حرمخانهء پادشاهى و اجراى بسيارى از نظرهاى مستبدانهء شاه بوده است . انيس الدوله در حرمخانه داراى دستگاه عظيمى بود و ماهيانهء معينى نداشت ، يعنى هرچه مىخواست خرج مىكرد . چه او در واقع ملكه بود و از خانمهاى سفراء و ديگر بانوان اروپائى مقيم طهران و زنهاى وزراء و اعيان و اشراف دعوتها مىنمود . على الخصوص در عيد ميلاد شاه كه خود شاه نيز در آن مجلس حضور بهم مىرسانيد . انيس الدوله اندكى بعد از كشته شدن شاه درگذشت و جنازهء او را به نجف بردند و در آنجا در مقبرهء اختصاصى به خاك سپردند . وى در سال آخر سلطنت ناصر الدين شاه به حضرت قدسيه ملقب شد ( روزنامهء خاطرات اعتماد السلطنه ، ص 1125 ) . اين خانم نخستين زن پادشاهى است از ايران كه به اروپا سفر كرده است . چه در مسافرت اول ناصر الدين شاه به اروپا تا مسكو همراه شاه بود و چون مقيد به حجاب و در اروپا انگشت‌نما مىبود به صوابديد حاج ميرزا حسين خان سپهسالار از مسكو او را به طهران برگرداندند و از اين جهت انيس الدوله با سپهسالار خيلى مخالف بود . « * » گلين خانم ( ص 37 - ص 13 چاپ اول ) دختر شاهزاده احمد على ميرزا پسر نوزدهم فتحعلى شاه كه در روز شنبه هشتم جمادى الثانيهء سال 1261 او را به عقد وليعهد درآوردند و در شب 27 آن ماه جشن

--> ( * ) اخيرا رسالهء « روستاى امامه و انيس الدوله » تأليف ابو القاسم تفضلى ( تهران ، 1363 ) نشر شده است .