محمد حسن خان اعتماد السلطنه
443
چهل سال تاريخ ايران ( فارسى )
دختران ديگر از دختران ديگر ناصر الدين شاه عز السلطنه و عزيز السلطنه و شرف السلطنه و قدرت السلطنه بودند و اين آخرى دختر خواهرزادهء صاحب سلطان صيغهء قديمى پادشاه بود كه در جمادى الثانيهء 1308 به دنيا آمد . امام جمعه اسم او را فاطمه خانم گذارد و لقبش را قدرت السلطنه گفتند . مادر اين دختر قمرتاج خانم و در اندرون شاه به « زيقوله » معروف بود و سال بعد در هيجده سالگى فوت شد . * * * دكتر خليل خان ثقفى اعلم الدوله دخترى را از ناصر الدين شاه ذكر مىكند كه شاه از يك زن اروپائى پيدا كرده بود و چهارده پانزده ساله هم شده بود ( مقالات گوناگون ، ص 208 ) . ناصر الدين شاه را از هرجهت بيست و هفت فرزند بود چنان كه معير الممالك نوادهاش نوشته است ( يادداشتهايى از زندگانى خصوصى ناصر الدين شاه ، ص 11 ) . اعتضاد السلطنه ، محمد على ميرزا ( شاه بعدى ) ( ص 35 - ص 11 چاپ اول ) محمد على ميرزا اعتضاد السلطنه و سردار كل پسر و وليعهد مظفر الدين شاه از زنى معروف به ام الخاقان دختر ميرزا تقى خان اميركبير و عزت الدوله خواهر ناصر الدين شاه ، تقريبا تمام دورهء پيش از سلطنت او در آذربايجان گذشت و از اينرو خيلى از روسها طرفدارى مىنمود و چون به سلطنت رسيد تحت تأثير آنها با مشروطيت چپ افتاد و چون از طرف مشروطهخواهان به اتومبيل او بمب انداخته شد دشمنى او نسبت به مشروطيت زيادتر شد ، بطوريكه هيچگاه ميان او و مشروطهخواهان هيچگونه موافقتى حاصل نشد و اين اختلاف منجر به رفتن محمد على شاه به باغ شاه و صدور دستور توپ بستن مجلس شوراى ملى شد كه بوسيلهء لياخوف فرماندهء قزاقخانه و افسران قزاق عملى ( 23 جمادى الاولى 1326 ه . ق . ) و سرانجام باعث قيامهائى در تبريز و رشت و اصفهان شد و بالاخره مشروطهخواهان غلبه يافته طهران را گرفتند و محمد - على شاه در روز جمعه 28 جمادى الثانيهء 1327 به سفارت روس در زرگنده پناهنده و خود به خود از پادشاهى بر كنار شد و پس از پنجاه و دو روز توقف در سفارت به اودسا رفت و دولت صدهزار تومان مستمرى ساليانه برايش تعيين كرد . در 1329 دو بار به تحريك روسها به ايران آمد و در حدود گرگان دست به اقداماتى زد اما نتيجه نگرفت و دوباره به اروپا رفت و در 11 رمضان 1343 در 54 سالگى به مرض قند در بندر ساونا از بنادر ايتاليا درگذشت و نعش او را به كربلا بردند . احمد شاه و محمد حسن - ميرزا دو پسر او بودند كه مادرشان ملكه جهان دختر كامران ميرزا نايب السلطنه بود .