محمد حسن خان اعتماد السلطنه
732
چهل سال تاريخ ايران ( فارسى )
از همين نوشته پيداست كه كار به درستى انجام نگرفته است ، چه اگر غير از اين بود احتياج به صحنهسازى و خود را افسرده نشان دادن نبود ، وانگهى اين كار دقيق را در عرض يك ماه و با احتساب ساعات تفريح و بازى و استراحت و تعطيل انجام دادن درحالىكه اكثر مأمورين انگليسى بودند پيداست چهسان و به سود چه كسانى انجام مىشود . توسعهء مملكت از سمت شمالشرقى هم از آن حرفهاست . دولت ناصرى حتى نتوانست از پيروزى بر خان خيوه بهرهبردارى كند و با شكست مرو تمام ناحيهء ماوراء النهر يعنى مهد زبان و مليت قوم ايرانى را از دست داد . اعادهء اراضى تركمان هم از چاله درآمدن و به چاه افتادن شد كه اگر تركمانان اندكى از شمالشرقى ايران عقب نشستند روسها جاى آنها را گرفتند . باز در دورهء فتحعلى شاه قشون ايران ده سال جنگيد و مغلوب شد ، در دورهء ناصرى كه از دسترفتن سرزمينهاى ايران بدون مقاومت و دفاع مثل تقسيم ماترك ميت صورت گرفت و همينهاست كه بايد مخصوصا در مدارس تدريس شود تا كمكم همه بدانند كه نتيجهء عقبماندگى چيست . درياچهء حوض سلطان ( ص 169 - ص 124 چاپ اول ) اين درياچه از مستحدثات آقا ابراهيم امين السلطان است ، بدين معنى كه او دهى چند از قبيل قلعهء محمد على خان و على آباد و كوشك و منظريه خريد و براى آبادى آنها دستور داد سد رودخانهء شور را شكستند و در نتيجه آب اين زمين را كه جادهء سابق طهران به قم بود فراگرفت و در اندك مدتى درياچهاى تشكيل شد . مجلهء يغما ( س 10 ش 8 ص 362 ) - يادداشتهائى از زندگى خصوصى ناصر الدين شاه ( ص 110 ) حاجى سليمان بيدگلى ( ص 169 - ص 124 چاپ اول ) از شعراى اواخر قرن دوازدهم و اوايل قرن سيزدهم هجرى ، معاصر با كريم خان و ديگر پادشاهان زنديه و آقا محمد خان و استاد فتحعلى خان صباى كاشانى و ميرزا - صادق هماى مروزى . صباحى در انواع شعر دست داشت و بخصوص طبع خود را در مرثيهسرائى آزمود و خوب از عهده برآمد . وفات او را در 1206 و 1218 نوشتهاند . ديوان او در سال 1338 هجرى شمسى بوسيلهء آقاى پرتو بيضائى چاپ شده است . « 1 »
--> ( 1 ) - اخيرا چاپ ديگرى از آن به كوشش احمد كرمى انتشار يافت . ( تهران ، 1366 )