محمد حسن خان اعتماد السلطنه
714
چهل سال تاريخ ايران ( فارسى )
زندگانى من تأليف مرحوم عبد الله مستوفى ( ج 2 چ 1 ص 520 ) . وزارت پست ( ص 143 - ص 104 چاپ اول ) در سفر اول ناصر الدين شاه به اروپا دو نفر مدير و معلم براى پست و ضرابخانه از اتريش استخدام شدند ، ولى چون به ايران آمدند مدتى بيكار گشتند تا شاه روزى موقع امضاى برات حقوق آنها متوجه بيكارى آنان گشت و دستور داد آن دو را به كار خود بگمارند . براى شروع به كار آن دو مخارجى لازم بود كه دولت پول نداشت . پس شاه ايجاد پست را به آقا ابراهيم امين السلطان و ميرزا على خان امين الدوله مشتركا پيشنهاد كرد . امين السلطان نپذيرفت و امين الدوله به تنهايى آن را به عهده گرفت ( خاطرات سياسى امين الدوله ، ص 59 ) . كار پست در زمان او مرتب بود . دولت ساليانه مبلغى نقد براى تعمير و تدارك لوازم و مقدارى جنس از بابت عليق اسبهاى چاپارخانه مىپرداخت . در سال 1304 امين الدوله داراى عنوان وزير پست و اوقاف بود ( خاطرات اعتماد السلطنه ، ص 555 ) و تا 1312 هم اين سمت را داشت و بعد آن را به پسرش محسن خان واگذار كرد . وزارت امور دول خارجه ( ص 143 - ص 104 چاپ اول ) اين وزارتخانه در زمان فتحعلى شاه تأسيس شد و نخستين وزير آن هم ميرزا - عبد الوهاب معتمد الدوله نشاط اصفهانى بوده است . اينكه مؤلف ايجاد آن را از دورهء ناصر الدين شاه مىنويسد از اين جهت است كه در آغاز سلطنت ناصر الدين شاه همه كارها در دست امير كبير بود و در 1267 در سفر اصفهان مخالفان امير براى اينكه شكستى به او وارد سازند شاه را وادار كردند كه ميرزا محمد على خان شيرازى همشيرهزادهء ميرزا ابو الحسن خان ايلچى را به وزارت خارجه معين كند و ميرزا محمد - على خان درحالىكه تازه از ضرر رساندن به كشور خود فراغت يافته بود به اين سمت منصوب شد . عمر وزارت او هم بسيار كوتاه بود و در روز دوشنبه 18 ربيع الثانى 1268 درگذشت . ( مرآت البلدان ج 2 ص 103 ) براى شرح كامل موضوع مراجعه شود به تاريخ وزارت امور خارجه تأليف مهدى خان ممتحن الدوله شقاقى ، نسخهء خطى كتابخانهء مجلس « 1 » و نشريهء وزارت امور خارجه ( مقالهء آقاى سيد محمد محيط طباطبائى )
--> ( 1 ) . عكس نسخهاى از اين كتاب را كه اينجانب به لطف آقاى حسينقلى خانشقاقى به دست آوردهام به نام « رجال وزارت امور خارجه » به چاپ رسانيدهام . ( تهران ، 1366 ) .