محمد حسن خان اعتماد السلطنه
703
چهل سال تاريخ ايران ( فارسى )
يك سوم مخارج را حاج ميرزا حسين خان سپهسالار بدهد و يك سوم را ميرزا على خان امين الملك ( امين الدوله بعدى ) و يك سوم را شاه . امين الملك خود را كنار كشيد و شاه بيست و چهار هزار تومان داد و سپهسالار هفتاد هزار تومان به دفعات . شخصى موسوم به فايتوس بواتال را هم براى به كار انداختن و ادارهء آن پيدا كردند ولى گويا از عهده برنيامد . روز پنجشنبه 11 ذيقعده 1298 براى افتتاح كارخانه معين شد و قرار بود بوسيلهء شاه افتتاح شود و يحيى خان برادر سپهسالار از طرف او كه در خراسان بود وكالت داشت . تشريفات و مقدمات فراهم شد ولى شاه بعذر كسالت حاضر نشد و وليعهد و نايب السلطنه را فرستاد . مستوفى الممالك و ساير وزراء بودند . معروف بود كه نايب السلطنه بواسطهء عداوت با سپهسالار و كنت به جهت دشمنى شخصى با فايتوس شاه را از خطر ترسانده بودند ( خاطرات اعتماد السلطنه ص 130 ) . ولى شاه پانزده روز بعد يعنى شب شنبه 27 ذيقعده براى تماشاى چراغ گاز به خيابان و ميدان توپخانه رفت ( خاطرات اعتماد السلطنه ، ص 133 ) . * * * * اين كارخانه چندان دوام نيافت ، زيرا تهيهء زغالسنگ و گاز لازم در ايران آسان نبود . چند سال بعد يكتن ايرانى اين كارخانه را به ده هزار ليره خريد و در 1309 آن را به يك كمپانى بلژيكى فروخت . كمپانى هم نتوانست از آن استفادهاى ببرد و از آن كارخانه فقط نامى باقى ماند كه خيابان محل آن را ابتدا خيابان چراغ گاز گفتند و بعد خيابان چراغ برق و اكنون خيابان امير كبير مىگويند و از ميدان سپه تا سهراه امين حضور ممتد است . افتتاح چراغ الكتريسيته ( ص 130 - ص 93 چاپ اول ) يكسال پيش از تأسيس كارخانه چراغ گاز ، كارخانه برق كوچكى توسط ميرزا على خان امين الدوله كه آن موقع امين الملك لقب داشت در مجمع الصنايع جنب خيابان باب همايون تأسيس گشت و ناصر الدين شاه روز جمعه 17 رمضان 1296 به شهر آمده مقارن غروب با روشن كردن چراغى آن كارخانه را افتتاح كرد ( ملحقات جلد چهارم مرآت البلدان ) . در آغاز دوسه چراغ بيشتر از اين كارخانه در عمارت سلطنتى و در مقابل سردر الماسيه و در ميدان توپخانه وجود نداشت و اين كارخانه نخستين كارخانهء برق در ايران است و متخصص آن نيز همان بواتال بود و كارخانهء آسياى بخار هم كه در چند صفحه بعد از آن صحبت شده گويا همين بوده است .