محمد حسن خان اعتماد السلطنه
435
چهل سال تاريخ ايران ( فارسى )
جان خود خيلى علاقه داشت . از مقربان او يكى ميرزا محمود خان حكيم الملك بود كه طبيب او بود و در شاه نفوذ بسيار داشت . ديگر سيد بحرينى كه حرز جان شاه بهحساب مىآمد . ديگر حسين - پاشا خان اميربهادر كه مأمور نگهبانى او بود و اين سه تن از همهكس بيشتر در شاه نفوذ داشتند . خوشبختانه شاه آنقدر آرام و كمآزار بود كه زيانى به كسى نمىرساند . مظفر الدين ده سال و هفت روز سلطنت كرد و در 24 ذى القعدهء 1324 ه . ق ده روز پس از امضاى قانون اساسى در 55 سالگى درگذشت . جسد او را در تكيه دولت به امانت گذاردند و بعدا استخوانهاى او را به كربلا بردند و در حرم حضرت ابى عبد الله عليه السلام دفن كردند . پدرش در دورهء وليعهدى نسبت به او چندان خوشبين نبود و از اينرو خيلى به او اعتنا نمىكرد . در تربيتش هم نكوشيد و او را طورى بار آورد كه عاجز و بيچاره باشد و كارى از او نيايد . ظل السلطان ، مسعود ميرزا ( ص 34 - ص 11 چاپ اول ) مسعود ميرزا ظل السلطان ارشد پسران زندهء ناصر الدين شاه كه از طرف مادر نوهء رضا قلى بيك پيشخدمت بهمن ميرزا برادر محمد شاه بود . در 1278 به حكومت مازنداران و تركمن صحرا و سمنان و دامغان منصوب شد و احمد ميرزا معين الدوله پسر عباس - ميرزا به نيابت او مباشرت مىنمود . اين مأموريت او چهار سال و دو ماه طول كشيد . آنگاه به ايالت فارس منصوب شد . در 1291 به حكومت اصفهان منصوب گشت و كم و بيش مدت چهل سال در اين شهر باقى بود و اصفهان را به ويرانهاى تبديل كرد . منجمله بيست و هشت عمارت زيبا و قريب چهل باغ و عمارت ديگر را كه در درجهء دوم اهميت و زيبائى و همه از عهد صفويه بود خراب و ويران ساخت و باوجود اين با حفظ سمت به حكومت كردستان و لرستان و خوزستان و كرمانشاهان و همدان و گلپايگان و خوانسار و مآلا حكمرانى هفده ولايت و ايالت جنوب و مغرب ايران منصوب شد و بر اين نواحى نه تنها حكومت بلكه سلطنت مىكرد و در نتيجه ثروت بسيار به دست آورد . اين شاهزاده همان قدر كه ستمگر بود ضعيف النفس نيز بود . چه او كه در دورهء سلطنت پدرش براى رسيدن به وليعهدى به هركارى حاضر بود چون پدرش كشته شد خود را غلام زرخريد برادرش مظفر الدين شاه خواند و مبلغ معتنابهى نيز بعنوان تقديمى براى مصارف او در راه تبريز و تهران برات نمود و شاه جديد او را در حكومت يزد و اصفهان نگاه داشت . پس از اعلام مشروطيت ظل السلطان از سمت خود معزول گشت ولى دوباره با صرف پول بسيار به حكومت فارس رسيد . ليكن مأموريتش چندان دوام نيافت و محمد -