محمد حسن خان اعتماد السلطنه
589
چهل سال تاريخ ايران ( فارسى )
است نوشته و شرح مشاعر ملا صدرا را هم كه « عماد الحكمه » نام داده است به رشتهء تحرير درآورده است و اين كتاب اخيرا به وسيلهء انجمن ايران و فرانسه چاپ شده است . « * » مرحوم ميرزا على اكبر بن ميرزا ابو الحسن اردكانى يزدى حكيم بسيار دانشمند مقيم قم كه در 1344 در آنجا در نود و دو سالگى درگذشت « حكمة العماديه » را به نام او به فارسى نوشته است . ( ذريعه ج 7 ص 59 ) سلطنت خانم دختر بديع الملك ميرزا زن ميرزا ابراهيم پسر قوام الدوله بوده است . ( خاطرات اعتماد السلطنه ، ص 162 ) مؤيد الدوله ، ابو الفتح ميرزا ( ص 55 - ص 32 چاپ اول ) پسر بزرگ سلطانمراد ميرزاى حسام السلطنه و شوهر افسر الدوله دختر ناصر الدين شاه . در 1287 به نيابت از پدرش به حكومت يزد فرستاده شد و در 1288 بههمين عنوان به اصفهان . معاونت او در اين دو مأموريت با ميرزا محمد حسين تفرشى مستوفى ناظم الملك بود كه اندكى پس از ورود به اصفهان درگذشت . در 1293 به نيابت پدر به حكومت كردستان رفت و در 1298 ملقب به مؤيد - الدوله شد . در 1299 حكومت زنجان يافت . در 1303 به نيابت از شوهر خواهرش كامران - ميرزاى نايب السلطنه به حكومت گيلان تعيين شد ( خاطرات اعتماد السلطنه ، ص 842 ) و تا 1305 در آن مأموريت بود . در 1308 دوباره حكومت او در آن منطقه تجديد شد و تا 1310 در اين سمت بود . در شعبان 1310 والى خراسان و نايب التوليهء آستان قدس گرديد ( خاطرات اعتماد السلطنه ، ص 977 ) و به نوشتهء اعتماد السلطنه لدى الورود به خراسان ده نفر را كشت ( خاطرات اعتماد السلطنه ، ص 1000 ) . حكومت خراسان او بسيار بد بود . در جمادى الثانيهء 1311 كه در خراسان زلزله آمد و در قوچان خرابى بسيار كرد از طرف شاه مأمور شد به منطقه زلزلهزده برود و او رفت ولى بهجاى كمك و مساعدت مبالغى پول از مردم زلزلهزده گرفت و بازگشت . ( خاطرات اعتماد السلطنه ، ص 1058 ) نيز به واسطهء دعواى على اكبر خان گيلانى از مقربان او با حاجى رضا پسر ملك التجار مشهد در آن شهر غوغائى پديد آمد ( خاطرات اعتماد السلطنه ، ص 1112 ) و از اينرو خواستند او را معزول كنند ملك التجار كه وكيل او بود اسبابى فراهم كرد
--> ( * ) دربارهء بديع الملك ميرزا و اطلاعات فلسفى او نگاه كنيد به مقالهء آقاى دكتر كريم مجتهدى در مجلهء راهنماى كتاب جلد 18 ( 1354 ) صفحهء 827 ببعد . آقاى محمد تقى دانشپژوه هم در فهرستهاى خود به كارهاى او اشاره كرده است .