محمد حسن خان اعتماد السلطنه

583

چهل سال تاريخ ايران ( فارسى )

تا سال 1264 در اين مقام بود . در 1267 كه ناصر الدين شاه به اصفهان رفت از سران لشكرى همراه شاه بود و در جنگ انگليس و ايران هم شركت داشت و دو سال بعد در 1275 درگذشت . ( حقايق - الاخبار ، ص 97 و ص 237 ) وى در دورهء ناصرى به درجهء اميرتومانى ارتقاء يافت . محمد حسن خان سردار ( ص 54 - ص 31 چاپ اول ) پسر محمد خان سرتيپ ايروانى و داماد عباس ميرزا به دخترش فخر الدوله ماهرخسار خانم . در آغاز جوانى از سرداران جزء دستگاه عباس ميرزا بود و خانوادهء او در ايروان و ماكو قدرت و نفوذى داشتند . ( خاطرات اعتماد السلطنه ، ص 612 ) جهانگير ميرزا در تاريخ نو حكايت مىكند كه در سفرى او را ملاقات كرده است كه از ماكو دخترى را براى پسر احمد خان ايروانى مىبرد و از او خواهش نموده است كه در اين چند روز در ميان جمعيت او - يعنى جهانگير ميرزا باشد ( ص 203 ) و چون به دسته‌اى ياغى برمىخورد خانبابا خان با جمعيت ماكو و جواد خان پسر آقرلو خان گنجه‌اى با سوران ابو ابجمعى خود ايشان را . . . . . . . . . . مؤدب مىسازند ( ص 204 ) و آنگاه جهانگير ميرزا او را مرخص نمود كه به ايروان برود . ( ص 205 ) با روى كار آمدن حاج ميرزا آقاسى كار خانباباخان بالا گرفت زيرا محمد خان پدر خانبابا خان زن محترمه‌اى داشته بود كه به واسطهء ناسازگارى او را مطلقه نموده و با خانه و اثاث البيت به حاجى داده و قرار داده بود كه حاجى در ماكو بماند . بدان جهت حاجى ميرزا آقاسى نيز خانبابا خان را به لفظ « پسر » مىناميد و او را « اوغلم » خطاب مىكرد . ( صدر التواريخ ، ص 185 ، 186 ) با اين كيفيت خانبابا خان در زمان قدرت حاجى از سرداران و بزرگان پايتخت به شمار مىآمد و باغى و قناتى ساخته بود به نام باغ و قنات سردار در حدود كوچهء ميرزا محمود وزير تا خيابان عين الدوله و حد شمالى آن تا خيابان ژالهء امروز كه بعدا پسرش عبد الحسين خان فخر الملك آن باغ و آب را تقسيم كرده فروخت و امروز « آب سردار » در چهارراه ژاله و خيابان ايران يادگار آن است . ( شرح زندگانى من عبد الله مستوفى ، ج 1 چاپ 2 ص 257 ) وقتى محمد شاه مرد اكثر سربازان ايروانى و ماكوئى به باغ خانبابا خان سردار رفته در نزد او ماندند تا كار بر ناصر الدين شاه قرار گرفت . ( تاريخ نو ، ص 227 ) پس خانبابا خان در 1265 به حكومت يزد معين شد تا فتنهء محمد عبد الله را خاموش سازد و او عموزادهء خود شيخعلى خان را به نيابت به يزد فرستاد و او محمد - عبد الله را به دست آورد و كشت و شهر را منظم نمود . در 1268 خانبابا خان سردار علاوه بر حكومت يزد به حكومت كرمان و بلوچستان