محمد حسن خان اعتماد السلطنه
572
چهل سال تاريخ ايران ( فارسى )
مداخلهء تام داشتند . تنها كار مشهور او در زمان حكومت چوبزدن و بريدن دست شازده عزيز بود كه سروصداى بسيار در ميان شاهزادگان به راه انداخت و باعث عزل نظام - الملك شد . در سلطنت مظفر الدين شاه چندى وزير لشكر بود و بعد وزير ماليه شد . اما ميرزا على خان امين الدوله كه برادرزنش بود او را از اين مقام برداشت و ابو القاسم خان ناصر الملك را وزير ماليه نمود . در 1316 نظام الملك والى فارس شد و يكسال در اين مقام بود . در 1321 وزير عدليه شد و در 18 شعبان 1324 در نخستين جلسهء افتتاحيهء مجلس در كاخ گلستان خطابهء شاه را خواند و چون محمد على ميرزاى وليعهد را به علت كسالت شاه احضار كردند او به حكومت آذربايجان فرستاده شد . در كابينهء ميرزا احمد خان مشير السلطنه نيز وزير عدليه بود و پس از آن تا 1333 بيكار . در آن سال مجددا پيشكار آذربايجان شد و به همراه محمد حسن ميرزاى وليعهد به تبريز رفت و پس از اندك زمانى به طهران برگشت و در 1335 در هفتاد سالگى در طهران درگذشت و در ايوان مقبرهء ناصر الدين شاه مدفون شد و لقب او را به پسرش نعمت الله خان مدير السلطنه دادند . ميرزا عبد الوهاب خان اهل سواد و كمال و خوشنويس و به قول اعتماد السلطنه مرد بسيار قابل و عاقل و لايقى بوده است . ( خاطرات اعتماد السلطنه ، ص 778 ) . سفرنامهء حكومت فارس او در مجلهء فرهنگ ايرانزمين چاپ شده است . « * » محمد تقى خان تجريشى ( ص 51 - ص 28 چاپ اول ) دائى ضياء السلطنه زن امام جمعه و مادر ظهير الاسلام متوفى روز عيد غدير سال 1298 هجرى قمرى . رضا خان ( ص 51 - ص 28 چاپ اول ) پسر محمد ابراهيم خان ابرى پسر كربلائى عباس از غلامان مقرب عباس ميرزاى وليعهد از زن برادرش حاجى محمد خان حاجب الدوله كه پس از مرگ برادر او را گرفته بود يعنى مادر محمد حسن خان محقق . رضا خان داماد سعد السلطنه و نايب پدر بود و در اواسط رمضان 1309 درگذشت و زن او را محمد حسن خان محقق گرفت و عروسى مفصلى راه انداخت ، در حالى كه داماد پنجاه و سه ساله بود . در دربار امين اقدس و امين - السلطان پشتيبان رضا خان بودند .
--> ( * ) نوشتهء افخم الملك از همراهان اوست . فرهنگ ايرانزمين ، به كوشش ايرج افشار . جلد 13 ( 1344 ) .