محمد حسن خان اعتماد السلطنه

220

چهل سال تاريخ ايران ( فارسى )

ميرزا حسن خلف عالم ربانى آقا محمد على مازندرانى از افاضل علماء دوران و ساكن دار السلطنهء اصفهان است . آقا حسن نجم‌آبادى برادر حاج آقا محمد - رحمة الله عليهما - در فقه و اصول اعجوبهء فحول بود و به جوانى در عتبات ائمهء عراق - سلام الله عليهم - وفات يافت . ميرزا عبد الوهاب قزوينى خلف ارشد حاج ملا صالح برغانى است . تتبع وى در ميان سلسلهء برغانيه احدى را نبود . معقولا و منقولا با اساتيد شركت مىكرد و خود را مجتهدى جامع الشرايط مىدانست و به قزوين رياستى معتدبها داشت و نزد حكام ديوان اعلى بسيار مطاع بود . ولى با غير جنس خود وصلتى كرد و آبروى خود و سلسله را بريخت و زياده موهون و مخفف شد . در اواخر احوال ميلى مفرط به تصوف به هم رسانيده بود . الحق در طلاقت زبان و ملاحت بيان و حلاوت لهجه و حسن تفهيم او بهرحال عموما و به منبر خصوصا در تمام ايران احدى نرسيد ، تجاوز الله عناو عنه . ميرزا ابو القاسم شهيدى قزوينى پسر ارشد حاج ملا تقى برغانى عليه الرحمه در دار السلطنه قزوين به بسط يد و رياست عامه و نفاذ كلمه اختصاص بين داشت . آقا محمد بن حاج عبد الخالق قزوينى از علماء آن خطه و در كتب عربيه و ادبيه لاسيما « شرح مطول » سعد الدين تفتازانى بر « تلخيص المفتاح » تدريس مىكرد بلكه اين علوم را تأسيس مىنمود . شاگردان وى كه به اصفهان و گيلان و قزوين و غيرها هستند و يا بوده‌اند از حد شمار به كناره‌اند ، رضوان اللّه عليه . حاج ميرزا احمد ساوجى از مشاهير علماء و مشايخ فقها بود . خدمت استاد اعظم حاج ملا احمد نراقى صاحب « مستند » و « مناهج » و غيرهما و رئيس مفخم حاج ميرزا مسيح مجتهد طهرانى تحصيل و تكميل كرد و در سال يكهزار و سيصد و پنج به رحمت ايزدى پيوست . ميرزا هدايت الله خلف حاج ميرزا عسكرى مجتهد ، امام جمعهء مشهد مقدس رضوى گرديد و اين منصب جليل در سال نوزدهم قمرى از جلوس همايون با وى حوالت رفت و دودهء ايشان در خراسان بيت فقاهت و وجاهت و نبالت و جلالت است ، رحمهم الله .