محمد حسن خان اعتماد السلطنه

199

چهل سال تاريخ ايران ( فارسى )

مولى محمد سبزوارى خلف مرحوم حاج ملا هادى مذكور است . حكيمى فرزانه بوده و پيش از پدر وفات نموده . تربتش خود در بقعهء والد بزرگوار خارج صندوق از سمت جنوب است و آن بقعه و صحن را بر تربت طيب حاج مذكور ، اسكنه الله اعالى القصور ، مرحوم ميرزا يوسف آشتيانى صدر اعظم برپا ساخته ، خدايش ثواب جزيل و اجر جميل دهاد . حاج محمد كريم خان كرمانى از كبراء علماء عصر معدود بود و در جميع فنون عقليه و نقليه دعوى استادى مىنمود . از جماعت شيخيه بعد از سيد كاظم رشتى گروهى بر وى گرويدند و او را ركن چهارم از اركان اصول عقايد خويش گرفتند . سيد على محمد باب عليه اللعنة و العذاب در تلفيقات مضحكهء خود كه نامش « بيان » گذارده و سفاهت خويشتن را برهان نهاده اين دانشمند فرزانه را فريفتن خواسته است كه در شأنش گفته : « ان الكريم كان فى الكرمان كريما » . زمانى كه اين عالم جليل به طهران آمد به حكم اعليحضرت همايونى رساله‌اى در رد باب نگاشت كه اين اوقات به طبع رسيد ، و ارشاد العوام از تصنيفات وى در بمبئى و غيرها مكرر مطبوع افتاد و هكذا فصل الخطاب در علم حديث . الحاصل در غالب فنون كتابها ساخته است و رسايل پرداخته . تخمهء اين دانشور بزرگ از ايل قاجار است من قبائل الترك ، و مردم در حق وى بر طرفى افراط و تفريط مىروند . در سال يك هزار و دويست و هشتاد و هشت به ملك كرمان درگذشت . حاج محمد رحيم خان كرمانى فرزند دانشمند حاج محمد كريم خان مذكور است و از چند سال است كه مقيم دار الخلافه گرديده ، در فقه و حديث و تفسير و تاريخ و تأويل و تطبيق ما بين ظاهر و باطن و جمع ما بين معقول و مسموع و علمى اصول و فروع ميانهء مشاهير فرقهء شيخيه متفرد است . بيان منبر او را نيز از اين جماعت احدى ندارد . با نگارنده اختصاصى بزرگانه مىورزد . حسن محاضره و لطف محاورهء وى را از هيچكس نديده‌ام ، متع الله الاحباب به طول بقائه . آقا سيد حسين ترك كوهكمرى علامهء اقران و محقق دوران بود . در ميان تلامذهء بزرگ شيخ الطايفه مرتضى الانصارى عديل حجة الاسلام ميرزاى شيرازى دام ظله العالى بود . بعد از فوت شيخ مشاراليه مجلس تدريس او در نجف بسيار اعتبار به هم رسانيد و در اصول و فقه اسلوبى سليس و مشيى به اقتصاد داشت . به همين جهت شمار شاگردان وى از ساير مجتهدين بيشتر است . در سفر اعليحضرت همايونى به عتبات ائمهء عراق عليهم السلام به حضور مرحمت ظهور شاهانه رسيد و انواع تلطفات خاصه بديد .