محمد حسن خان اعتماد السلطنه
184
چهل سال تاريخ ايران ( فارسى )
باب دهم [ در تحرير اسماء علماء و فضلاء و ائمهء دين و فحول مجتهدين . . . ] در تحرير اسماء علماء و فضلاء و ائمهء دين و فحول مجتهدين و اجلهء متكلمين و حكماء متألهين و عرفاء مرتاضين و صناديد ادباء و معربين و اساتيد اطباء و معالجين و كبراء شعراء و مترسلين و آحاد وعاظ و مذكرين و افراد كتاب و خطاطين كه از اهالى ايران زمين در اين سنين اربعين ظهور كردهاند و مشهور گرديدهاند و اسامى گرامى ايشان حين تأليف اين كتاب مستطاب در نظر همىبود و مقام خويشتن را وامىنمود . نه آنكه تعهد استقصاء تام و استقراء عام مىكنيم ، و در اين باب ترتيبى كه از درجات و مراتب كشف نمايد اصلا ملحوظ نشده است بلكه اسامى را بر سبيل فهرست متواليا ثبت همى كرديم بدون رعايت تأخير و نيت تقديم . پس در تعداد اسماء اين سلسلهء بزرگوار زينهار ، نه هيچ تقدم را از روى تقديم بدانند و نه هيچ تعقب را از در تأخير . بلى تراجم جماعتى از ارباب فضل و كمال كه به خدمت ديوان عزيز اشتغال دارند محض تحرز از وصمت تهمت به حروف تهجى مرتب گرديد . و هم چون مقصود اصلى فقط ذكر اسماء عظماء علماء و اجلاء فضلاء اين چهل سال شمسى بود به اشارتى از تراجم و احوال اكتفاء رفت ، چنان كه خواجه حمد اللّه مستوفى قزوينى نيز در باب ذكر علماء و مشايخ از گزيده اين وتيره برگزيده است ، چرا كه حالات و اخبار و ماجريات و آثار هريك از اين دانشوران و هنرمندان را به شرح نگاشتن چند مجلد را مشحون خواهد خواست و چندين كاتب را مشغول خواهد ساخت . احوال علماء و فقها و مدرسين كهف الاسلام و المسلمين رئيس الملة و المذهب و الدين آية الله تعالى من المجتهدين و خليفة خليفته فى الارضين العلامة الربانى الشيخ محمد حسن الاصفهانى اعلى اللّه تعالى مقامه و اناله اعلى درجات الكرامة . در تعرفهء جلالت شأن و علو مقامش كتاب مستطاب « جواهر الكلامش » كافى است . سالها رياست دينى جميع شيعهء اماميهء روى زمين كه همانا شمار ايشان تا به هشتاد