محمد حسن خان اعتماد السلطنه
174
چهل سال تاريخ ايران ( فارسى )
كتاب مآثر السلطان و مطلع الشمس نيز از اجزاء رئيسه و مجلدات عمدهء مرآت البلدان است . * نامهء دانشوران ناصرى در تراجم احوال علماء اسلام تأليف مجمع دار التأليف كه بعد از عليقلى ميرزا اعتضاد السلطنه به مراقبت بندهء نگارنده اعتماد السلطنه حوالت افتاده است . * منتظم ناصرى فهرست جميع اخبار تواريخ تقاسيم خمسهء كرهء ارض و آن اول تاريخ عمومى عالم است به زبان فارسى ، مرتبا على السنين الهجرية و الميلادية . * كتب هندسهء وسطى و علياى معتمد الخاقان ميرزا نظام الدين كاشانى مهندس الممالك كه از روى كتب معتبرهء صناديد اساتيد ممالك اروپا به فارسى ترجمانى كرده است . حقا كه زحمت فوق العاده كشيده و خدمت زايد الوصف نموده است . دريغا كه اين كتابهاى هندسه تاكنون به طبع نرسيده . * كتاب هيئت جديد معتمد السلطان استاد الاساتيد حاج ميرزا عبد الغفار اصفهانى نجم الملك كه هم از روى كتب معتبرهء اوروپاويه به لغت پارسيه مترجم داشته است . * كتب حسابيهء جناب مشاراليه كه بعضى بطبع رسيده . * كتب كيمياويه كه مقرب الخاقان ميرزا كاظم مشهور بشيمى محلاتى ترجمه نموده . * عقد اللئالى در علم تاريخ مخصوص اخبار و وقايع و آثار و بدايع اين عهد تأليف مرحوم آقا محمد ابراهيم نواب بدايعنگار دولت جاويد آيت . اذن رجال دولت عليه در تحصيل نشانهاى ساير دول دنيا و اجازهء استعمال آنها كه در تاريخ تأليف اين كتاب گروهى انبوه از نوكرهاى معتبر اين پادشاه حسب الترخيص به انواع نشانهاى ساير دول متحابهء اين دولت قامت قابليت و پيكر شأن و رتبت خويش را آراستهاند . و هكذا اعيان و اركان ساير دول به نشانهاى اين دولت افتخار و اعتبار دارند . و اين رسم اهداء و اعطاء امتيازات ما بين دولت عليه ايران با ساير دول عالم در اين عهد ابد توأم رواج كلى يافته و شيوع تام پذيرفته است . شروع در ارسال و انفاذ امتعهء ممالك محروسهء ايران از جانب كارگزاران دولت عليه به اكسپوزيسيونهاى منعقده در دول خارجه . منع اكيد از استبداد حكام در سياست مقصرين در زمانهاى گذشته ولات و مباشرين حكومتها خود در قصاص قاتلين و قطع اطراف سارقين و مجازات اشرار به بريدن گوش و دماغ و امثالها مختار بودند و از دولت اذن مخصوص در هرماده تحصيل نمودن لازم نمىدانستند . اين معنى بر خاطر معدلت مظاهر شاهنشاهى بسيار ناگوار آمد ، لهذا در سال يكهزار و دويست و هشتاد و هشت هجرى مطابق سال بيست و پنجم قمرى از جلوس همايون يرليغ سخت بر عهدهء همهء حكام بلاد ايران از ولات بزرگ و مباشرين جزء