محمد حسن خان اعتماد السلطنه
157
چهل سال تاريخ ايران ( فارسى )
تزيين سطح داخلهء اطاقها ازارات آنها به صفحات كاغذهاى منقش كه از فرنگ مىآورند . زراعت برنج صدرى از خاك ايران بسيار جا حاصل برنج برداشته مىشود ، از قبيل « چنپاى » فارس و « عنبربوى » رشت و « آكولهء » قزوين كه آن را « مهديخانى » نيز گويند و از رودبار قزوين مىخيزد و انواع برنجهاى مازندران و خراسان و آذربايجان و لرستان و غيرها . ولى برنج « صدرى » از لطافت و نازكى و ريع و مزه و سبكى امروز همه سنخ را نسخ نموده خود برنجخواران را قوت غالب است و طبقات ايرانيان على اختلافهم آن را طالب و زرع و تربيت اين جنس از مغفرتمآب ميرزا آقا خان صدر اعظم نورى شد كه تخمهء برنج پيشاور هندوستان را در مملكت طبرستان كه وطن اصلى او بود بكاشت و نامى نيك گذاشت . اينك در جميع الكاى مازندران و بلوكات گيلان از همين تخم مىكارند و به كثرت و وفور صدرى هيچ برنج در ايران نمىرسد . حقتعالى بركتى عظيم به اين رزق كريم داده است كه اهالى ايران در طوال سال به حد اشباع از اين ارتفاع مىخورند آنگاه فاضل آن را در غير ضرورت و احتياج بسيار ممالك حمل و اخراج مىكنند . نسج قماش دبيرى كه به نام ميرزا محمد حسين دبير الملك فراهانى است . زرع خربزهء دبيرى كه هم ميرزا محمد حسين دبير الملك در مملكت رى تربيت كرد تخمهء آن از گرگاب اصفهان است و در خاك علىآباد ورامين بكاشت و گوئيا در جملهء اصناف خربزهء ايران على كثرتها « دبيرى » را نظيرى نباشد . ايجاد هيئت در حكومات ممالك محروسه سابقا حكام در جميع جهات و كليهء امور استقلال مطلق و استبداد تمام داشتند و اين معنى مظنهء تعدى از حقوق و تخطى از حدود بود ، لهذا مقارن تأليف اين كتاب از غالب حكام بلاد جنبهء انفراد و استبداد مسلوب افتاد و از جانب ديوان اعلى دو عنوان عليحده به حكام انضمام يافت . يكى جبايت خراج را با سمت وزارت ملكيه و ديگرى قطع خصومات را با رسم امانت عدليه ، و از اين تثليث عناوين و ايجاد هيئت مخصوص معدلت را بنيانى مرصوص بهم رسيد و إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَ الْإِحْسانِ مصداقى منصوص بهم رسانيد . افتتاح دار الفنون در دار السلطنهء تبريز جميع علوم و لغات و صنايع و صناعات كه در مدرسهء دولتى دار الخلافهء طهران تكميل مىشود در مدرسهء تبريز نيز تحصيل مىگردد و اينك گروهى بسيار از مرخصين تلاميذ مدرسهء تبريز كه صاحبان تميز و امتيازند در دوائر نظامى و غيرها خدمات