محمد حسن خان اعتماد السلطنه

140

چهل سال تاريخ ايران ( فارسى )

رواج منگنه براى تزيين منسوجات و اقمشه در كاشان و غير آن . ايجاد تذكرهء عبور و مرور و خط ورود و صدور در جميع حدود و ثغور . اصلاح كلاه از رسوم و عادات رديهء رعاياى دولت عليه يكى آن بود كه كلاههاى بسيار بلند از پوستهاى بخارا و سمرقند به بهاى گزاف بلكه به تبذير و اسراف سرانجام دادندى و استعمال كردندى و به اين كار نابهنجار هم دچار افراط در مخارج مىبودند و هم پيكرى را كه ريختهء كارخانهء آفريدگار يگانه است از تناسب طبيعى خارج مىنمودند ، اين شهريار حكمت نهاد رضا نداد كه رعاياى وى بدان تبذير اخوان الشياطين باشند و بدين تقصير خصماء احسن الخالقين ، لاجرم بفرمود كه از طبقات ملل عالم تا هرجا كه رعيت شاهنشهند كلاه كوتاه به سر برنهند . ميرزا عباس فروغى عليه الرحمة در اين باب گفته است و درى يتيم سفته : كلاه سروقدان بس كه سربلندى كرد * به حكم شاه جهان كرده‌اند كوتاهش اباحهء منافع معادن جديده تا پنج سال خسرو صاحبقران محض تشويق اهالى ايران بر يافتن معادن مقرر داشتند و قانون گذاشتند كه هركس در هرجا معدنى اكتشاف نمايد حاصل آن در مدت مزبوره خاصهء اوست . تخصيص در ترخيص حفر اراضى بلاد قديمه تلال و خرابه‌هائى را كه بقيهء آثار قرون گذشته است پيشتر اگر كسى مىشكافت هرچه مىيافت از دولت نه خطرى داشت و نه زجرى . در اين عهد زمينها و پشتهاى شهرهاى ديرينهء ايران را از قبيل خرابهاى شهر شوش و اصطخر فارس و اكباتان جبل « 1 » و دامغان قومس و غيرها اهميتى است و از داخله و خارجه احدى را حد كاوش آنها نيست الا به رخصت مخصوص و قرارى منصوص . تبييض و تصفيه و تليين و تجزيهء شكر طبرستان به سرحد شكر لاهور هندوستان و اين كار در حكومت نواب مصطفى قلى ميرزا بسيار پيش رفت كه هرماه چند هزار من شكر سفيد بسيار ممتاز فقط در خانهء خلافت فرود مىآمد و در مصارف ريختن قند و غيره مىرفت . افتتاح كارخانهء بلورسازى اين كارخانه در موضعى كه حالا خانهء جهانگير خان است به معلمى مسيو ولانژ نام در سى سال قبل ساخته شد و بلور بسيار اعلى داد و بعدها برهم خورد .

--> ( 1 ) - يعنى اكباتان از ناحيهء جبال به اصطلاح جغرافيانويسان قديم .