محمد حسن خان اعتماد السلطنه
104
چهل سال تاريخ ايران ( فارسى )
بنياد تختى از چوب در وسط حوض چشمه على دامغان به دست حسين خان اعتضاد - الملك حاكم دامغان ، در تاريخ مزبور . اجراء قنوات چند و احياء موات بسيار در مملكت كرمان به دستيارى سردار محمد اسمعيل خان نورى وكيل الملك حاكم كرمان و سيستان ، در سنهء مزبوره . انشاء و بناء عمارتى ممتاز در كمال حصانت و استحكام در باغ نظر كرمان به دست محمد اسمعيل خان نورى وكيل الملك ، در تاريخ مزبور . شروع به تأسيس و بنياد شهر جديد دار الخلافهء ناصرى كه محيط است از جهات اربعه و هرسمت به شهر قديم طهران و محاط خندقى است در نهايت امتياز در عمق و عرض و خاكريز و تفضيل مقدار اضافه از سمت دروازه شميران . اين اثر عظيم و يادگار فخيم از جملهء جلايل مبانى و آبادانى و تخطيطات و تأسيسات اين شاهنشاه جهان پناه ايده الله است . چون در حدود اين سنوات از سالهاى سلطنت جاودانى اعليحضرت صاحبقرانى خطهء دار الخلافه از جهت كثرت اهالى و تزاحم نفوس به حدى رسيد كه شهر عتيق طهران آن همه جمعيت را از روى حقيقت برنمىتافت و تعيش و سكونت آن مقدار از خلايق را به هيچگونه نمىگنجيد مشيت شاهانه بر آن تعلق گرفت كه شهرى به نام مبارك خويش در دور شهر طهران عتيق تخطيط فرمايند . پس ميرزا يوسف مستوفى الممالك ( صدر - اعظم ) و ميرزا عيسى وزير دار الخلافه را مأمور اين كار بزرگ و اثر شگرف داشتند و جمعى از مهندسان و معماران را نيز براى تعيين حدود و مقادير و مساحات و اضافات و مواقع نقاط دروب و مدار خط خندق و ابعاد و اقطار و ساير جهات اين كار برگماشتند . تا روز يكشنبه يازدهم شهر شعبان همين سال هزار و دويست و هشتاد و چهار از هجرت سراپردهء ذات اقدس همايون را از شهر بيرون زدند و جميع رجال دولت و اعيان مملكت و وزراء مختار دول خارجه همگى حاضر گرديده سلام عام انعقاد يافت و بعد از خطابهء خاصهء مناسب اين خيال مبارك ميمون ذات اقدس همايون به موقعى كه استادان و مهندسان طرح خندق را ريخته بودند تشريق حضور ارزانى داشتند بالسعادة و الاقبال . در اين امر ذى بال به بسمله ابتداء فرموده به دست حقپرست كلنگى را كه از نقره ساخته شده بود بر زمين نشانيدند و مشتى خاك بكندند و بپراكندند . حضرت مستطاب اشرف و الا شاهنشاهزادهء اعظم كامران ميرزا نايب السلطنه اميركبير نيز تأسى نمودند . آنگاه مأمورين به كار شروع كردند و از اين تاريخ شهر تهران به نام دار الخلافهء ناصره موسوم گرديد . دور اين شهر جديد جاويد تقريبا سه فرسنگ و نيم است و بر دوازده دروازه اشتمال دارد و مساحت ما بين خط خندق اين شهر جديد و خط بارهء شهر عتيق از سمت دروازهء شميران يكهزار و هشتصد ذرع است و از ساير جهات يكهزار ذرع تمام . و مرحوم ميرزا محرم شاعر خليفهء مدرسهء دار الفنون تاريخ شروع به تخطيط اين اساس محروس و اثر مصون محفوظ را چنين يافته و بافته است كه : طبع محرم با دل شاد از پى تاريخ گفت * جاودان با فر يزدان باد شهر ناصرى