را به آنجا منتقل ساخته بود . « 1 » اصطخرى فاصلهء دمشق تا صيدا را دو روز راه نوشته است . « 2 » صاحب حدود العالم در نيمهء دوم قرن چهارم مىنويسد : شهرهاى بيروت و صيدا بر كران درياى روم واقعند و اندر آنها مسلمانانند و شهرهايى بانعمت بسيار و كشت و برز و خواستهء بسيار است . « 3 » به نوشته مقدسى ، صيدا از شهرهاى ناحيهء دمشق و شهرى با بارو بر كرانهء دريا بوده است و كوه صديقا ميان صور و قدس و بانياس و صيدا واقع است . « 4 » ناصر خسرو كه در قرن پنجم هجرى به عزم سفر مصر از شهرهاى شام ديدن كرده ، در وصف صيدا مىنويسد : بر لب دريا واقع است و در آن نيشكر بسيار كاشته‌اند . شهرباره‌اى سنگى و محكم و سه دروازه و مسجد آدينهء خوب و با روحى دارد . در مسجد ، حصيرهاى نقشدار انداخته‌اند و شهر ، بازارى نيكو و آراسته داشت . گمان بردم كه شهر را براى قدوم سلطان يا بشارتى خوب كه رسيده آراسته‌اند . چون سؤال كردم ، گفتند : رسم اين شهر هميشه چنين بوده است . اطراف شهر باغستان و اشجار فراوان بود ؛ چنان به نظر مىرسيد كه پادشاهى از روى هوس ، آنجا را ساخته و قصرى در آن بنا كرده است . بيشتر درختان شهر پربار بود . « 5 » ادريسى در قرن ششم هجرى در وصف صيدا مىنويسد : شهرى است در ساحل درياى نمك ( مديترانه ) ؛ ديوارى سنگى دارد و نام آن منسوب به زنى است كه در ايام جاهليت بوده است ؛ شهرى بزرگ و آبادان با نواحى وسيع است و بازارهايى با اجناس ارزان دارد . باغها و بيشه‌زارهاى زيادى شهر را احاطه كرده است . صيدا چهار اقليم به نامهاى جزين ، سربه ، كفرقيلا و رامى دارد كه به كوههاى لبنان متصل است و همگى پرآب و پرنعمتند . در شهر چشمه‌اى است كه در ايام بهار در آن ماهيهايى به درازاى يك انگشت ظاهر مىشود كه نر و مادهء آن علاماتى دارند ؛ هنگام تخم‌ريزى آنها را صيد مىكنند و سپس مىخشكانند و در هنگام نياز از آنها استفاده مىكنند . اين ماهيهاى كوچك ، شبيه به قورباغه‌اند و دست‌وپاى كوچكى دارند . « 6 » صيدا در زمان

--> ( 1 ) . البلدان ؛ ص 106 . ( 2 ) . مسالك و ممالك ؛ ص 69 . ( 3 ) . حدود العالم ؛ ص 171 - 172 . ( 4 ) . احسن التقاسيم ؛ بخش 1 ، ص 217 و 267 . ( 5 ) . سفرنامه ؛ ص 20 . ( 6 ) . نزهة المشتاق ؛ ج 1 ، ص 370 - 371 .