برشمرده است . « 1 » به نوشتهء يعقوبى ، بعلبك يكى از شهرهاى باشكوه شام است و در آن ساختمانى است از سنگ شگفت‌انگيز و در شهر ، چشمه‌اى است كه نهرى بزرگ از آن خارج مىشود . درون شهر باغها و بوستانهاست و مردم آن قومى از پارسيانند . « 2 » به سال 289 ق قرمطيان به بعلبك حمله بردند و مردم را قتل عام و غارت كردند . « 3 » اندكى بعد ، ابن فقيه از بناى سنگى بعلبك سخن گفته ، مىنويسد : هركدام از سنگهاى آن ، حدود پانزده ذراع ارتفاع و ده ذراع پهنا دارد و هر 45 سنگ آن در يك ديوار به كار رفته است . « 4 » اصطخرى در نيمهء اول قرن چهارم به بناهاى سنگى بعلبك اشاره كرده ، مىنويسد : شهر بر دامنهء كوهى قرار گرفته و در همهء شام هيچ بنايى بزرگتر و شگفت‌تر از بناهاى بعلبك نيست . « 5 » به گفتهء ابن حوقل و صاحب حدود العالم ، اين شهر پرنعمت و غلّات و ميوه است و فراوانى و ارزانى در آن آشكار است ؛ كاخهايى از سنگ دارد كه بر روى ستونهاى بلند سنگى بنا شده است . « 6 » به نوشتهء مقدسى ، بعلبك شهر ناحيهء بقاع است ؛ شهرى كهن و دور از درياست كه بارو دارد ، درون آن ، كشتزارهاى فراوان است و مركز انگور و فرآورده‌هاى لبنى است . اين شهر و ناحيه‌اش سردسيرترين منطقهء شام است . « 7 » گفته‌اند در 522 ق در وادى تيم ، از نواحى بعلبك ، پيروان مذاهب نصيريه و درّوز زندگى مىكردند . در 532 ق اتابك عماد الدين زنگى شهر بعلبك را فتح كرد و نجم الدين را به نيابت از خود به بعلبك فرستاد . در 552 ق جانشين عماد الدين زنگى ، پسرش نور الدين محمود ، بر بعلبك و قلعهء آن دست يافت . « 8 » ادريسى در قرن ششم هجرى در وصف بعلبك مىنويسد : ديوارى استوار دارد كه از سنگ ساخته شده و پهناى آن ، بيست وجب است و نهر آبى در ميان شهر جارى است كه بر ساحل آن ، آسيابها و

--> ( 1 ) . المسالك و الممالك ؛ ص 59 و 137 . ( 2 ) . البلدان ؛ ص 104 - 106 . ( 3 ) . التنبيه و الاشراف ؛ ص 360 . ( 4 ) . مختصر كتاب البلدان ؛ ص 118 . ( 5 ) . مسالك و ممالك ؛ ص 63 . ( 6 ) . صورة الارض ؛ جزء 1 ، ص 162 و حدود العالم ؛ ص 173 . ( 7 ) . احسن التقاسيم ؛ بخش 1 ، ص 217 ، 225 ، 251 و 254 . ( 8 ) . تاريخ ابن خلدون ؛ ج 4 ، ص 261 و 426 .