( كه از دريا استخراج مىكنند ) است كه از آن زينت‌آلات ظريف درست مىكنند . ابن حوقل مىافزايد ، اين بندر اكنون ( زمان ابن حوقل ) متعلق به بنى اميه ( اندلس ) است و در ناحيهء عدوه مغرب قرار دارد . در بيرون آن بربرها زكات و خراج خود را به هركس كه والى آن ( حدود ) باشد ، مىدهند . « 1 » در سال 346 ق / 957 - 958 م حكومت شهر سبته را عبد الرحمن الناصر به يكى از افراد خاندان خود داد تا شهر را استحكام بخشد و ديوارش را بسازد . « 2 » در 365 ق / 975 - 976 م بلّكين بن زيرى به سبته لشكر كشيد . . . چون لشكر امويان ( اندلس ) براى سركوبى او از اندلس از تنگهء جبل الطارق عبور مىكردند و او از تپه‌اى كنار سبته كه مشرف بر تنگه بود ، آنها را ديد . . . از سبته بازگشت . « 3 » مقدسى فقط مىنويسد : سبته در تنگهء درياى اندلس قرار گرفته و دو خشكى از روى آن ديده مىشود و نيز يكى از گذرگاههاى بنام است . « 4 » در 407 ق / 1016 - 1017 م المستعين اموى ، على بن حمود را به طنجه و سبته فرستاد . « 5 » در همين سال ( 407 ق ) ، وقتى على بن حمود كشته شد ، برادرش ادريس بن حمود صاحب سبته ، بر طنجه نيز تسلط پيدا كرد . « 6 » بكرى در قرن پنجم هجرى در وصف سبته مىنويسد : بر كنار درياى روم ( مديترانه ) ، همان درياى زقاق جدا شده از بحر محيط ( اقيانوس اطلس ) ، واقع شده است . اين شهر بر خشكى از مغرب به مشرق و ابتداى تنگه‌اى قرار دارد و درياى روم شهر را از شرق و شمال و سمت قبله احاطه كرده است . اگر ساكنان سبته بخواهند از ناحيهء شمال به آن وارد شوند ، بايد از خشكى كه آن را از دريا جدا مىكند و حدود يك سنگ‌انداز پهنا دارد ، عبور كنند . سبته شهر بزرگى است . ديوارى از صخره سنگهاى محكم و استوار دارد كه آن را عبد الرحمن الناصر لدين الله ( اموى ) بنا كرده است . در سبته گرمابه‌هايى است كه از دريا آب به آنها آورده مىشود . در شهر سبته گرمابه‌اى قديمى است كه به گرمابهء خالد معروف است . شهر در جانب

--> ( 1 ) . صورة الارض ؛ جزء 1 ، ص 79 . ( 2 ) . البيان المغرب ؛ ج 1 ، ص 222 . ( 3 ) . الكامل ؛ ابن اثير ، ج 8 ، ص 665 - 666 . ( 4 ) . احسن التقاسيم ؛ بخش 1 ، ص 326 . ( 5 ) . الكامل ، ج 9 ، ص 269 - 270 و تاريخ ابن خلدون ؛ ج 3 ، ص 219 . ( 6 ) . همان ؛ ص 274 .