ارغوانى و قرمز رنگ مىكنند و قلعه شهر فاس در بالاترين نقطه شهر واقع است و رودى به نام الماء المفروش از آن عبور مىكند كه هنگام عبور ، آسيابى را در آنجا مىگرداند . شهر فاس سه مسجد جامع دارد كه روز جمعه در هر سه مسجد نماز و خطبه مىخوانند ؛ ساير اوصاف ياقوت درباره فاس همان گفته‌هاى بكرى است . « 1 » در 635 ق / 1237 - 1238 م فتنه و آشوب در مغرب بالا گرفت و بنى مرين در آن سرزمينها پراكنده شدند . قبيلهء رياح با آنان به پيكار برخاست ولى شكست خوردند . بنى مرين ، الرشيد ابو محمد عبد الله بن وانودين را از سجلماسه به مغرب آوردند و امارت فاس و سجلماسه و غماره و نواحى آن را از سرزمين مغرب به او دادند . در 647 ق / 1249 - 1250 م بنى مرين كاملا بر شهر فاس مسلط شدند . « 2 » يك قرن بعد از ياقوت ، ابو الفداء در نيمهء اول قرن هشتم هجرى در وصف فاس مىنويسد : شبيه به دمشق است . كوهها ، اطراف آن را فراگرفته‌اند و رودخانه آن در جايى ميان سلا و قصر عبد الكريم به درياى محيط مىريزد . شايع است كه در درون شهر فاس چشمه‌هايى است كه در تمام سال مىجوشند . ابو الفداء از قول ابن سعيد مغربى كه او نيز از حجازى ( نامى ) نقل مىكند كه ، چون هنگام بناى شهر زمين را كندند ، تبرى « فأس » يافتند و شهر را بدان ناميدند . بقيه اوصافى كه ابو الفداء نقل مىكند از بكرى و ادريسى است . « 3 » همزمان با ابو الفداء سياح و جهانگرد معروف ابن بطوطه هنگام سفر به مشرق و نيز هنگام برگشت به وطن به فاس آمده و در همانجا رحل اقامت افكنده و در وصف مغرب و مركز آن شهر فاس مىنويسد : اين كشور ( مغرب ) بهترين كشورهاست . از حيث فراوانى ميوه و آب و خواربار بر تمام نقاط رجحان و برترى دارد . « 4 » حمد الله مستوفى ، در نيمهء اول قرن هشتم هجرى در وصف فاس مطالبى گفته كه بعضى از آنها قابل تعمق است . او مىگويد : « بربر مملكتى است از اقليم دوم و اول و از بلاد مشهورش فاس شهرى بزرگ است بر ساحل دريا و آب بسيار و كوچك دارد و درو كمابيش ششصد آسياب است » . « 5 » با توجه به مطالبى كه قبلا گفته شده ، شهر فاس در

--> ( 1 ) . معجم البلدان ؛ ج 4 ، ص 230 . ( 2 ) . تاريخ ابن خلدون ؛ ج 5 ، ص 276 و 279 . ( 3 ) . تقويم البلدان ؛ ص 169 و 179 . ( 4 ) . سفرنامهء ابن بطوطه ؛ ج 2 ، ص 771 . ( 5 ) . نزهة القلوب ؛ ص 267 .