خانه‌ها و نيز دكانهايى قرار دارد كه مسافران نيازمنديهاى خود را از آنجا تهيه مىكنند . بازارهاى شهر بالا پر كالاتر و زيباتر از بازارهاى شهر پايين است و جامع تمام پيشه‌ها و انواع بازرگانيهاست . . . در شهر بالا مسجد آدينه‌اى است كه بزرگتر از مسجد آدينهء شهر پايين است و سه مدرسه و يك بيمارستان دارد . بر كنارهء رود و برابر شهر ، مسجد آدينهء كوچكى قرار دارد . در بيرون شهر دشتى وسيع و پهناور وجود دارد كه بيشتر به تاكستانها آراسته است و داراى كشتزارها و پاليزهاست و منظره‌اى دلباز و چشم‌نواز دارد . اين رود را كه در كنار شهر جارى است ، نهر عاصى يا رود سركش خوانند . . . مسير رود از جنوب به شمال است . اين رود بر سمت قبلهء شهر حمص و از نزديك آن مىگذرد . « 1 » ياقوت علاوه بر تأييد نظر جغرافيادانان قبل از خود درباره حماة مىنويسد : در كنار آن شهر ، قلعه‌اى بزرگ و استوار قرار دارد و خندقى به دور آن حفر شده كه حدود صد ذراع عمق دارد و آن را الملك المنصور محمد بن تقى الدين عمر بن شاهنشاه بن ايوب حفر كرده است . حماة شهرى قديمى و بازمانده از دوران جاهليت بوده كه نامش در قصيدهء امرو القيس آمده است . « 2 » يك قرن بعد از ياقوت ، در قرن هشتم هجرى ، ابو الفداء مىنويسد : نام حماة در كتب اسرائيليان آمده است . از خرمترين بلاد شام است . . . درون قلعهء حماة آسيابهايى است كه با آب مىچرخد ، حماة و شيزر به كثرت دولابها مشهورند . « 3 » ابن بطوطه كه در اواسط قرن هشتم حماة را ديده ، در وصف آن مىنويسد : حماة يكى از مراكز مهم شام و از زيباترين شهرهاى آن است ، اين شهر در ميان باغها و پاليزها قرار گرفته و دولابها ، مانند آسياى گردون در سرتاسر آن در گردش است ، نهرى بزرگ موسوم به عاصى از ميان آن شهر عبور مىكند . محلهء بيرونى شهر ( ربض ) كه منصوريه ناميده مىشود از خود شهر بزرگتر است و بازارهاى معتبر و گرمابه‌هاى خوب

--> ( 1 ) . سفرنامهء ابن جبير ؛ ص 315 - 316 . ( 2 ) . در معجم البلدان ؛ ج 2 ، ص 300 آمده : تقطّع اسباب اللّيانة و الهوى * عشيّة جاوزنا حماة و شيزرا ( 3 ) . تقويم البلدان ؛ ص 291 .