بودند ، ممالكى را در تصرف داشتند ولى بتدريج همه از ميان رفته‌اند و فقط بجايه را در دست دارند . « 1 » ابن حوقل بجايه را لنگرگاه معرفى كرده است . « 2 » اين لنگرگاه در ساحل قلعهء ابو طويل قرار دارد و بر كنار آن ، سلسله كوههايى است كه قبايل شيعى كتامهء بربر در آنجا زندگى مىكنند . « 3 » ادريسى در قرن ششم هجرى در وصف بجايه مىنويسد : شهرى ساحلى است كه صخره‌هاى سنگى آن را احاطه كرده است . از سوى شمال ، كوه بلند و صعب العبور ميسون بر آن مشرف است . در اين كوه گياهانى مىرويند كه خاصيت دارويى دارند ؛ مانند حضض « 4 » ، سقولوفند ، ريون ، برباريس ، قنطوريون بزرگ ، رزاوند ، قسطون و إفستين يا آويشن . در اين كوه عقرب زرد و كم زيان نيز بسيار است . بجايه در اين زمان ( زمان ادريسى ) از شهرهاى مغرب ميانه است و چشم آن بلاد و پايتخت سرزمين بنى حماد است . كشتيها در اين بندر لنگر مىاندازند و كاروانها به آنجا مىآيند و كالاهاى فراوان از دريا و خشكى به آنجا مىرسد . كالاهاى سودمند و ارزان و مردمى بازرگان و مرفه و ثروتمند و صنايع گوناگون دارد . مردم بجايه با بازرگانان مغرب اقصى و صحرا و مشرق مراوده دارند . در وادى شهر بجايه مزارع گندم و جو فراوان است . انجير و ساير ميوه‌ها در آنجا كشت مىشود . به دليل وفور چوب در كوهها و واديهاى بجايه ، كارخانه‌اى براى ساختن كشتيهاى دريايى جنگى و باربرى در آن شهر وجود دارد . از نواحى اطراف نيز چوبهاى محكم به آنجا مىآورند . بجايه معادن آهن خوبى دارد . در يك ميلى بجايه رودى بزرگ جارى است كه از سمت مغرب شهر مىآيد و از كوه جرجره سرچشمه مىگيرد و در كنار كشتيها به دريا مىريزد . شهر بجايه مركز بسيارى از شهرهاست و آبادانى آن بعد از خرابى قلعه‌اى است كه حماد بن بلّقين زيرى بنا كرده بود . اين قلعه پيش از بناى بجايه ، پايتخت دولت بنى حماد بوده و ذخاير انبوه و اسلحه خانه و سيلوى گندم آنها در آنجا بوده است . در سيلوى مزبور ، گندم يك تا دو سال بدون فاسد

--> ( 1 ) . تاريخ ابن خلدون ؛ ج 4 ، ص 23 . ( 2 ) . صورة الارض ؛ جزء 1 ، ص 77 . ( 3 ) . المغرب فى ذكر بلاد افريقيه و المغرب ؛ ص 82 . ( 4 ) . گياهى دارويى كه بر دو نوع هندى و عربى است و نوع هندى را رسوت گويند ، و از آن عصاره‌اى درست مىكنند كه با ادرار شتر مخلوط است ( ناظم الاطباء ؛ ج 2 ، ص 1255 ) .