رودى دارد كه از سمت مشرق آن جارى است و از داخل شهر به سمت قبله جريان دارد و اطراف آن ، بوستانهاى بزرگى است . اين رود در آنجا به نهرهاى متعدد تقسيم شده و آب آن ، در بوستانهاى ياد شده جارى مىشود . خاك شهر ، سياه و براى كشت محصولات عالى است . غلات و دانه‌ها در آنجا به بهترين نحو عمل مىآيند . باجه را به لحاظ زراعت خوب و فراوانى نعمت و ارزانى نرخ ، هرات افريقيه ناميده‌اند . اين شهر ، پرنعمت‌تر و ارزانتر از شهر قيروان است . گندم در اين شهر چندان قيمتى ندارد . يك بار شتر گندم به دو درهم فروخته مىشود . اطراف باجه آباديهاى فراوانى است ؛ از جمله آبادى المغيريه كه آبادى بزرگى است و در آن آثار بزرگ و شگفتى از روزگار قديم وجود دارد . يكى از اين كنيسه‌ها كه بنيانى بزرگ و استوار دارد و تا به امروز ( زمان بكرى ) باقى است ، كنيسه‌اى است كه تماما با سنگ مرمر گرانبها مفروش و بر بالاى آن ، دو مجسمه شبيه كلاغ ( گلباد ) نصب شده است . مردم گمان مىكنند كه آنها طلسمى بوده‌اند . « 1 » ادريسى در قرن ششم هجرى در وصف باجه مىنويسد : شهر خوب و كوچكى است و ناحيه‌اى پر از درخت انجير دارد كه انجيرهاى آن را بسته‌بندى و به ديگر شهرها صادر مىكنند . « 2 » ياقوت در قرن هفتم هجرى گفته‌هاى بكرى را درباره باجه تأييد كرده و نيز به دليل كشت آباد و محصول متنوع و فراوان و محصولات ارزان آنجا را هرات افريقيه ناميده است . « 3 » ابو الفداء مىنويسد : باجه شهر بزرگى است . بوستانهايش اندك است . چشمه‌هاى آب دارد . شهر بر زمين هموارى واقع است و بارويى دارد و فاصلهء آن تا دريا يك روز راه است . در وسط شهر باجه چشمه‌اى است كه مردم براى آب برداشتن از آن ، از پله‌هايى پايين مىروند . ميان باجه و قيروان پنج مرحله راه است . « 4 » لئون افريقى كه در قرن دهم هجرى به باجه آمده و آنجا را ديده در وصف آن مىنويسد : شهرى باستانى است كه روميها در ساحل مديترانه ساخته‌اند . اين شهر 80 ميل

--> ( 1 ) . المغرب فى ذكر بلاد افريقيه و المغرب ؛ ص 56 - 57 . ( 2 ) . نزهة المشتاق ؛ ج 1 ، ص 251 . ( 3 ) . معجم البلدان ؛ ج 1 ، ص 314 - 315 و الحميرى ، محمد بن عبد المنعم ؛ الروض المعطار فى خبر الاقطار ؛ ص 75 . ( 4 ) . تقويم البلدان ؛ ص 189 .