كشتيهاى بازرگانى و جنگى و مسافرى در آنجا لنگر مىاندازند ؛ كشتيها يكى بعد از ديگرى از دريا وارد نهر مىشوند تا به وقور مىرسند . « 1 » ياقوت در قرن هفتم هجرى تقريبا همان اوصافى را آورده كه بكرى در قرن پنجم هجرى دربارهء تونس ذكر كرده است . « 2 » در قرن هشتم هجرى ، ابو الفداء مىنويسد : تونس از افريقيه و قاعدهء آن است ؛ شهرى است نيكو و قديمى ؛ آبش اندك است و با همان آب اندك زراعت كنند و غلات بسيار به دست آيد . نزديك تونس كوه زعفران واقع است . « 3 » ابن بطوطه ، سيّاح مغربى ، در قرن هشتم هجرى به قصد سفر مشرق از تونس عبور كرده و خاطراتى از حضورش در تونس نقل كرده است : در حالى كه بيمار بودم به شهر تونس رفتم ، مردم شهر مرا نمىشناختند . . . شخصى كه در ميان مسافران بود از من تفقد كرد و در مدرسهء « گتيبيين » منزل كردم . سلطان تونس در آن روزگار ابو يحيى بن ابو زكريا يحيى بن ابو اسحق ( از ملوك ) بنى حفص بود . . . عيد فطر آن سال ( 725 ق / 1324 - 1325 م ) را در تونس گذرانيدم و براى نماز عيد به مصلى رفتم . مردم جشن گرفته و لباسهاى فاخر بر تن كرده بودند . سلطان ابو يحيى سواره و نزديكان و خواص و خدّامش پياده . . . براى اقامهء نماز به مصلى آمدند . . . و پس از انجام نماز و خطبه متفرق شده بمنازل خود مراجعت كردند . « 4 » در قرن دهم هجرى ، لئون افريقى كه تونس را ديده ، در وصف آن مىنويسد : مردم لاتين زبان ، اين شهر را تونيوتوم ناميده‌اند و عرب زبانان ، آن را تونس مىخوانند ؛ ولى احتمالا اين نام تحريف شده است . در گذشته‌هاى دور ، آن را ترسيس يا ترشيش « 5 » مىخواندند كه مانند آن در آسيا بوده است . به هر حال شهرى است قديمى كه افريقاييهاى قرون گذشته آن را ساخته‌اند . در طول حكومت شاهان مراكش ، يعنى عبد المؤمن و پسرش ، يوسف ، و نواده‌اش ، يعقوب المنصور ، تونس آباد بوده است . در زمان جانشين يعقوب المنصور ، چهار حومه در اطراف تونس ساخته شد كه يكى از آنها

--> ( 1 ) . نزهة المشتاق ؛ ج 1 ، ص 285 - 286 . ( 2 ) . معجم البلدان ؛ ج 2 ، ص 61 . ( 3 ) . تقويم البلدان ؛ ص 164 - 191 . ( 4 ) . سفرنامهء ابن بطوطه ؛ ج 1 ، ص 109 . ( 5 ) . نام قديم شهر كاشمر در خراسان ترشير يا طرشيث يا ترشيس بوده است .