در تقاطع راههاست و پيرامون آن ، شكارگاه سلوا واقع است كه مركز ماهيهاى خوب و خيرات فراوان است . در همه جاى ناحيهء جفار ، سنگهاى طلايى رنگ فراوان است . در جفار در هر فاصله يك بريد و يك چاه آب است . هنگامى كه بادها مىوزد ، شنها راهها را مىپوشاند و راهپيمايى در آنجا دشوار است . « 1 » در رجب 545 / 1150 - 1151 م فرنگان با سپاهى بزرگ به فرما آمدند و شهر را سوزاندند و غارت كردند ؛ در پايان كار ، شاوور ، وزير العاضد خليفهء فاطمى ، دستور داد كه فرما را خراب كنند . « 2 » مقريزى مىنويسد : بعد از آن ، فرما خراب شد و ديگر آباد نشد . « 3 » ادريسى در قرن ششم هجرى مىنويسد : بعد از آن ، فرما خراب شد و ديگر آباد نشد . « 3 » ادريسى در قرن ششم هجرى مىنويسد : شهر فرما ، علاوه بر آنكه در ساحل درياى شام است ، به فاصلهء يك مرحله ، مجاور درياچهء تنّيس است . « 4 » ياقوت در قرن هفتم هجرى در وصف فرما مىنويسد : دژى كوچك دارد و بر كنار درياست و هوايش بد و عفن است ، چون اطرافش همه شوره‌زار است . كشت و زرعى هم ندارد ؛ آب شرب مردمش از باران است ؛ آب نيل را از تنّيس با كشتى به فرما مىبرند ، ولى در اطراف فرما ، در ريگزارى ، آبى وجود دارد كه شيرين و گواراست . حتى آب چاههايى كه به فواصل دور در آن ناحيه وجود دارد شور است . مردم فرما از قبطيها و بعضى از آنها از قبايل عرب بنى حرى و جذامند . كالاى تجارتى ايشان ، جو و علف است . در اطراف شهر ، درختان نخل كه خرمايشان رطب بسيار شيرين و خوبى است و به شهرهاى ديگر صادر مىشود فراوان است . « 5 » در زمان ابو الفداء ( قرن هشتم هجرى ) فرما شهرى خراب و ويران بوده است . « 6 » مقريزى مىنويسد : فرما آثار قديمى و شگفتيهاى فراوان دارد . مردم مصر مىگويند ، از فرما تا جزيرهء قبرس راهى ساخته شده از قطعات مرمر سياه و سفيد ، در بيابان بوده است كه دريا بر آن مسلط شده و آن را پوشانيده است . « 7 » هم‌اكنون ، فرما يكى از بنادر فعّال مصر بر كنار درياى مديترانه است و ميان عريش و تنّيس قرار دارد .

--> ( 1 ) . احسن التقاسيم ؛ بخش 1 ، ص 275 و 277 - 278 . ( 2 ) . خطط مقريزى ؛ ج 1 ، ص 594 . ( 3 ) . همانجا . ( 4 ) . نزهة المشتاق ؛ ج 1 ، ص 357 . ( 5 ) . معجم البلدان ؛ ج 1 ، ص 255 - 256 . ( 6 ) . تقويم البلدان ؛ ص 143 . ( 7 ) . خطط مقريزى ؛ ج 1 ، ص 592 .